اگر بخورد يا بياشامد يا قضاى حاجت كند ، در همه حركات و سكنات خود عملش خالص و نيّتش درست است . اگر او مثلا بخوابد كه آسايش يابد تا بر عبادت توانايى پيدا كند خوابش عبادت و در اين حال داراى مرتبه مخلصان است . امّا كسى كه چنين نيست باب اخلاص در عمل بر روى او مسدود است به استثناى افراد كم و نادرى . چنان كه اگر كسى محبّت خداوند و دوستى آخرت بر او غلبه يافته باشد حركات معتاد او صفات فكر و انديشه‌اش را كسب مىكند و اخلاص مىشود . همچنين كسى كه محبّت دنيا و برتريجويى و رياست طلبى بر او چيره شده و به طور خلاصه محبّت غير خدا بر او استيلا يافته است همهء حركات معمولى او اين صفات را به خود مىگيرد و عبادات او اعم از روزه و نماز و غير آن‌ها جز به ندرت از اين آفات مصون نمىماند . بنابراين داروى اخلاص شكستن لذّتهاى نفس و بريدن طمع از دنيا و تجرد براى آخرت است به طورى كه اين امور بر دل غلبه يابد و تنها در همين موقع است كه اخلاص ميسر مىشود . چه بسيار است اعمالى كه انسان در تحقق آنها رنج مىبرد و گمان مىكند آنها را خالصانه براى خداوند انجام مىدهد در حالى كه در آنها فريب خورده است زيرا جهات آفات آن اعمال را نمىداند . چنان كه از يكى از پيشينيان نقل شده كه گفته است : نماز سى سال را كه در مسجد و در صف اول جماعت به جا آورده بودم قضا كردم زيرا يك روز به سبب عذرى دير به مسجد آمدم و در صف دوم نماز گزاردم ، و چون از اين كه مردم مرا در صف دوم مىديدند احساس شرم كردم دانستم كه نگاه مردم به من در صف اول مرا خوشحال مىكرده و از جايى كه نمىدانسته‌ام مايه آسودگى دل من بوده است . اين نكته‌اى دقيق و دشوار است و كم است اعمالى كه از امثال اين آفات مصون بماند . و نيز اندكند كسانى كه بدين نكات توجه كنند . بى ترديد آنهايى كه از اين مسايل غافلند در روز باز پسين همه حسنات خود را سيّئات خواهند ديد ، و در قول حق تعالى همينها مرادند كه فرموده است : وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ « 1 » ؛ و نيز : وَ بَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا « 2 » ؛ و نيز : قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً « 3 » . عالمان بيشتر از همه مردم به طور شديد در معرض اين فتنه‌اند ، چه انگيزه اكثر آنها بر نشر دانش

--> ( 1 ) زمر / 47 : و از سوى خدا امورى بر آنها ظاهر مىشود كه هرگز گمان نمىكردند . ( 2 ) جاثيه / 32 : و اعمال بدشان بر آنها آشكار مىشود . ( 3 ) كهف / 104 و 105 : بگو آيا به شما خبر دهيم كه زيانكارترين ( مردم ) كيانند ؟ آنها كه تلاشهايشان در زندگى دنيا گم ( و نابود ) شده و با اين حال گمان مىكنند كار نيك انجام مىدهند .