بيان اعمالى كه مربوط به نيّت است ( 1 ) بدان اگر چه اعمال به اقسام بسيارى منقسم مىشود مانند كردار ، گفتار ، حركت ، سكون ، جلب نفع ، دفع ضرر ، فكر ، ذكر و جز اينها كه بى شمار و بى پايانند ليكن كلّا به سه قسم منقسم مىشوند : گناهان ، طاعات ، مباحات . قسم اوّل كه گناهان است ، موضوعات آنها با نيّت تغيير نمىكند ، و نبايد نادانها از اطلاق قول پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله كه فرموده است : « عمل به نيّت وابسته است » گمان كنند كه گناه با نيّت به طاعت مبدّل مىشود . مانند كسى كه از شخصى براى به دست آوردن دل شخص ديگر غيبت كند ، يا از مال ديگرى مستمندى را اطعام كند ، يا با مال حرام مدرسه يا مسجد يا رباطى بسازد ، و در اين امور قصدش اعمال خير باشد . و همهء اين اعمال ناشى از نادانى است ، چه نيّت نمىتواند حرام ، ظلم ، تعدّى و گناه را از حرمت خود بيرون برد و در آنها تأثير كند بلكه قصد خير از طريق انجام دادن عمل شرّى كه خلاف مقتضاى شرع است شرّى ديگر است . و اگر اين حكم را بداند و عمل را مرتكب شود با شرع عناد ورزيده و اگر نداند به سبب نادانى گنهكار است زيرا طلب علم بر هر مسلمانى واجب است . بنابراين كارهاى خوب آنهايى است كه در شرع خوب شناخته شده‌اند ، در اين صورت چگونه ممكن است كار بد خوب گردد ، و چنين امرى بسيار دور است بلكه آنچه اين امر را در دل رواج مىدهد شهوت پنهانى و خواهشهاى درونى است . چه هرگاه انسان مايل به تحصيل جاه و مقام شود ، و در صدد به دست آوردن دل مردم و ديگر لذّتهاى نفسانى برآيد شيطان به همينها توسّل جسته امر را بر نادان مشتبه مىكند . از اين رو سهل گفته است : خداوند به گناهى بزرگتر از جهل نافرمانى نشده است . به او گفته شد : اى ابا محمّد ! آيا چيزى را بدتر از جهل مىشناسى ، پاسخ داد : آرى جهل به نادانى و مطلب همان است كه او گفته است ، زيرا جهل به نادانى باب آموختن را بر آدمى بكلّى مسدود مىكند ، چه كسى كه گمان مىكند عالم است چگونه ممكن است به تحصيل دانش تن در دهد . همچنين بهترين چيزى كه خداوند به آن فرمانبردارى شده دانش است و اساس دانش دانستن دانش است همچنان كه اساس نادانى ندانستن نادانى است . زيرا كسى كه دانش سودمند را از دانش زيان آور نشناسد به دانشهاى ظاهر پسندى كه مردم با حرص بسيار آنها را وسيلهء دنياى خود قرار داده‌اند رو مىآورد ، و اين خود مادّه اصلى جهل و منشأ تباهى عالم است . غرض اين است كسى كه به سبب نادانى با نيّت خير مرتكب گناه شود معذور نيست مگر آن كه نو مسلمان بوده و فرصتى براى آموختن احكام اسلام نيافته باشد ؛ چه خداوند فرموده