بندگانش . و چون سورهء اخلاص مشتمل بر يكى از اين سه قسم است كه آن تنزيه حق تعالى است ، لذا پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله آن را با ثلث قرآن برابر كرده و فرموده است : « كسى كه سوره اخلاص را بخواند ثلث قرآن را خوانده است » « 1 » ؛ زيرا منتهاى تنزيه او آن است كه در سه چيز يگانه و بى همتا باشد . 1 - كسى كه همنوع و شبيه اوست از او حاصل نشود ، قول « لم يلد » گوياى آن است . 2 - از كسى كه همنوع و نظير اوست حاصل نشده باشد قول « و لم يولد » دليل آن است . 3 - در مرتبه او كسى وجود نداشته باشد كه مانند او بوده هر چند اصل و فرعى نداشته باشد ، قول او وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ دلالت بر آن دارد . و همهء اين معانى در جملهء : قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ جمع است ، و همگى تفصيل قول لا إله إلّا اللّه است . اينها اسرار قرآن است و امثال آنها در قرآن بى شمار است ، و هيچ خشك و ترى نيست كه در كتاب مبين نباشد . از اين رو ابن مسعود گفته است : قرآن را كاوش كنيد و عجايب آن را بجوييد ، چه در آن علوم اولين و آخرين است و مطلب چنان است كه وى گفته است . و نمىشناسد آن را جز كسى كه در يكايك كلمات آن تفكّر بسيار كند ، و فهم خود را صاف و پاكيزه سازد تا هر كلمهء آن برايش گواهى دهد كه كلام جبّار قاهر و پادشاه مقتدر است و سخنانى خارج از حدّ توانايى بشر مىباشد ؛ و چون بيشتر اسرار قرآن ضمن داستانها و اخبار گنجانيده شد و در فهم و استنباط آنها حريص و كوشا باش تا عجايبى بر تو مكشوف شود كه در برابر آنها علوم ظاهر فريبى را كه از محدودهء علوم قرآنى خارج است حقير و ناچيز بشمارى . اين است آنچه مىخواستيم در معناى انس و انبساط كه ثمرهء آن است و تفاوت بندگان خدا در آن بيان كنيم . در بيان معناى رضا به قضاى الهى و حقيقت و فضيلت آن ( 1 ) بدان رضا يكى از ثمرات محبّت و از بالاترين مقامات مقرّبان است و شناخت حقيقت آن براى اكثر مردم دشوار است ، و به سبب تشابه و ابهام آن جز براى كسانى كه خداوند دانش تأويل را به آنها آموخته و در دين فقيه گردانيده روشن نيست . چه دسته‌اى رضا به چيزى را

--> ( 1 ) مسند احمد از حديث ابىّ بن كعب ، صحيح بخارى نظير آن ، ج 6 ، ص 232 از حديث ابن سعيد خدرى .