اوست . هنگامى كه مدّت عذاب به سر مىرسد ابلهان مقلّد در درجات اصحاب يمين ، و عارفان صاحب بينش در اعلا علييّن وارد مىشوند . در خبر آمده است : « به آخرين كسى كه از آتش بيرون مىآيد ده برابر مانند دنيا داده مىشود . » « 57 » تصوّر نشود كه مراد از ده برابر ، اندازه‌گيرى و مساحت سنجى است كه در اجسام به عمل مىآيد مانند آن كه يك فرسخ برابر دو فرسخ و ده برابر بيست قرار داده شود ، بى شكّ اين تصوّر ناشى از نادانى به طرف ضرب المثل است ، زيرا اين سخن مانند گفتار كسى است كه بگويد يك شتر از او گرفته ، و ده شتر نظير آن را به او داده‌ام اگر بهاى يك شتر ده دينار باشد در اين صورت صد دنيا به او داده است . اگر كسى از مثلها جز آنچه را كه قابل وزن و داراى نقل است نفهمد بايد بداند كه اگر صد دينار در كفّهء ترازو قرار داده شود و شتر را در كفّه ديگر بگذارند دينارها به هيچ وجه با شتر برابرى نخواهد كرد و عشرى از اعشار آن نخواهد شد ، پس مقصود معانى و روح اجسام است نه اعيان آنها ، زيرا غرض از شتر سنگينى و دراز او پهنا و مساحت آن نيست بلكه مقصود ماليّت و ارزش آن است . روح شتر ماليّت و ارزش آن است ، و جسمش گوشت و خون است ، و صد دينار كه ده برابر بهاى يك شتر است ، سنجش جنبهء روحانى شتر است نه جنبه جسمانى آن ؛ اين سخن را كسى درست مىشمارد كه روح ماليّت را در طلا و نقره بشناسد بلكه اگر به او گوهرى بدهند كه وزن آن يك مثقال و ارزش آن صد دينار باشد چنانچه بگويد ده برابر شتر را به او داده‌ام راست گفته است ، ليكن جز گوهر شناس درستى اين سخن را باور نمىكند ، زيرا او به مجرّد نگاه ارزش گوهر و روح آن را در نمىيابد ، بلكه درك او به سبب زيركى و هشيارى است كه غير از چشم ظاهر است ، بدين سبب كودك و روستايى و بيابان نشين اين برابرى و ارزش گذارى را تكذيب مىكنند و مىگويند : اين گوهر جز سنگى كه وزن آن يك مثقال است چيز ديگرى نيست در صورتى كه وزن شتر يك ميليون مثقال است ، و آن گوينده كه گفته است ده برابر بهاى شتر را به او مىدهم دروغ گفته است . در حالى كه دقيقا دروغگو همان كودك است ، ليكن او راهى در پيش روى خود براى درك واقع ندارد جز اين كه منتظر بماند تا به حدّ بلوغ و كمال برسد ، و در دل او اين روشنى پديد آيد كه به وسيلهء آن بتواند ارزش جواهر و ديگر اموال را درك كند ، و در همان موقع است كه صدق گفتار گوهر شناسان بر او مكشوف مىشود . عارف از فهمانيدن

--> ( 57 ) صحيح مسلم ، ج 1 ، ص 119 .