ايمان دو نوع است : يكى تقليدى است مانند ايمان عوام كه آنچه را مىشنوند تصديق و بر آن پافشارى مىكنند . ديگر ايمان كشفى است كه به سبب تابش انوار الهى انشراح صدر حاصل مىشود تا آن جا كه سر تا سر وجود به همان گونه كه هست بر او كشف مىگردد و روشن مىشود كه پايان كار همه بازگشت به خداست ، زيرا در عالم وجود چيزى جز خدا و صفات و افعال او وجود ندارد . مقرّبان و فرود آيندگان در فردوس اعلا همين دسته‌اند و اينها در منتهاى قرب به ملأ اعلا هستند ، و اينان نيز بر چند دسته‌اند دسته‌اى سابقين مىباشند و پس از آنها كسانى هستند كه در مراتب پايينتر قرار دارند و تفاوت آنها بر حسب تفاوت معرفت و خداشناسى آنهاست . درجات عارفان در طريق معرفت و شناخت خدا محدود و قابل شمارش نيست ، زيرا احاطه به كنه جلال پروردگار ناممكن است و درياى معرفت را قعر و كرانه نيست و غوّاصان به اندازهء نيروى خود و به قدرى كه در ازل براى آنها مقدّر شده در اين دريا غوطه‌ور مىشوند . از اين رو منازل راه حق پايانى ندارد ، و درجات سالكان راه خدا را نهايتى نيست . امّا مؤمنى كه ايمانش تقليدى است از اصحاب يمين است ليكن درجه‌اش پايينتر از درجهء مقرّبين است ، و اين مؤمنان نيز داراى درجاتى هستند . بالاترين درجهء اصحاب يمين نزديك به پايينترين درجهء مقرّبين است ؛ البتّه اين حال و مآل كسى است كه از همهء گناهان كبيره دورى كرده و همهء واجبات يعنى اركان پنجگانه را كه عبارت از اداى كلمهء شهادتين به زبان ، نماز ، زكات ، روزه و حجّ است به جا آورده باشد . امّا كسى كه كبيره يا كبايرى را مرتكب شده يا برخى از اركان اسلام را به جا نياورده اگر پيش از نزديك شدن اجلش توبه‌اى نصوح و خالص كند به كسانى كه مرتكب گناه نشده‌اند ملحق خواهد شد ، چه توبه كنندهء از گناه مانند كسى است كه گناهى نكرده است ، و جامهء شسته شده مانند جامه‌اى است كه اصلا چركين نشده است . ليكن اگر پيش از آن كه توبه كند بميرد وضع او به هنگام مرگ خطرناك است ، زيرا بسا مرگ او در حال اصرار به گناه باعث تزلزل ايمان او شود و دچار سوء عاقبت گردد ، بويژه اگر ايمانش تقليدى باشد ؛ چه تقليد اگر هم به صورت قطع و جزم باشد با كمترين شكوك و اوهام متزلزل شده و از ميان مىرود . امّا عارف بصير برتر از آن است كه بر او از سوء عاقبت بيمى باشد ، ليكن اگر هر دو در حال ايمان [ قبل از توبه ] بميرند عذاب مىشوند مگر آن كه خدا عفو كند و عذاب آنها علاوه بر عذاب سختگيرى در حساب است . طول مدّت عذاب بر حسب اختلاف نوع گناهان