نيز : وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى « 52 » و نيز : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ ، وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ « 53 » و جز اينها آيات و روايات ديگرى در كتاب و سنّت موجود است كه دلالت دارد ، بر اين كه ثواب و عقاب جزاى اعمال است و همهء آنها بر پايهء عدالت است و هيچ ستمى در كار نيست بلكه جنبهء عفو و رحمت غلبه دارد ، زيرا بر طبق آنچه پيامبر ما ( ص ) خبر داده خداوند فرموده است : « رحمت من بر خشم من پيشى دارد . » « 54 » و حقّ تعالى فرموده است : وَ إِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَ يُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً « 55 » . بنابر اين ارتباط درجات بهشت و دركات جهنّم با حسنات و سيّئات بطور كلّى روشن است ، امّا تفصيل آن جز از طريق ظنّ حاصل نمىشود و مستند آن ظواهر اخبار و نوع حدسى است كه به كمك نور بصيرت و چشم عبرت بين به دست مىآيد ، از اين رو مىگوييم : هر كس اساس ايمان او محكم باشد ، و از گناهان كبيره دورى كند ، و واجبات يعنى اركان پنجگانه را نيكو به جا آورد و جز گناهان صغيره پراكنده‌اى را مرتكب نشود و بر آنها اصرار نورزد به نظر مىرسد عذاب او منحصر به سختگيرى در حساب باشد ، زيرا هنگامى كه اعمال او حسابرسى شود حسناتش بر سيّئاتش رجحان خواهد داشت ، چه در اخبار وارد شده است كه : « نمازهاى پنجگانه و جمعه و روزهء رمضان كفّارهء ( گناهان ) ميان آنهاست . » « 56 » همچنين طبق صريح قرآن كباير صغاير را از ميان مىبرد و كمترين درجهء محو گناه اين است كه عذاب از او دفع مىشود چنانچه در حساب از او برداشته نشده باشد . هر كس حال او بدن منوال باشد مصداق فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ * بوده و سزاوار است پس از ظهور سنگينى كفّهء حسنات او و پس از فراغ از حساب به زندگانى خوشى كه قرآن از آن به عِيشَةٍ راضِيَةٍ * ياد كرده است برسد ، آرى پيوستن او به اصحاب يمين يا مقرّبين و درود او به بهشت عدن ( جاويد ) يا فردوس اعلا تابع نوع ايمان اوست ، چه

--> ( 52 ) نجم / 39 : و اين كه براى انسان بهره‌اى جز سعى و كوشش او نيست . ( 53 ) زلزله / 7 و 8 : پس هر كس به اندازه سنگينى ذرّه‌اى كار خير انجام داد . ( پاداش ) آن را مىبيند ، و هر كس به اندازه ذرّه‌اى كار بد كرده ( كيفر ) آن را مىبيند . ( 54 ) صحيح بخارى ، ج 9 ، ص 166 ؛ صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 195 از حديث ابى هريره . ( 55 ) نساء / 40 : . . . و اگر كار نيكى باشد آن را مضاعف مىكند و از نزد خود پاداش بزرگى ( در برابر آن ) مىدهد . ( 56 ) پيش از اين در همين باب ذكر شده است .