است كه نمىتواند حقيقت دين بلكه حقيقت خويش و صفات خود را بشناسد ؛ و كسى كه نسبت به نفس خود نادان باشد نسبت به غير خود نادانتر است . مقصود من از نفس دل است زيرا به وسيلهء دلش غير دل را مىشناسد ، و آن كه خود را نمىشناسد چگونه مىتواند غير خود را بشناسد . كسى كه گمان مىكند توبه اگر هم صحيح باشد ممكن است پذيرفته نشود مانند كسى است كه گمان مىكند خورشيد طلوع مىكند ليكن تاريكى بر طرف نمىشود ، و جامه با صابون شسته مىشود ولى چرك آن زايل نمىگردد ، مگر اين كه بر اثر طولانى شدن تراكم چرك در درون جامه و زواياى آن صابون نتواند آنها را از ميان ببرد ، و اين مانند كسى است كه گناهان را پشت سر هم مرتكب شود تا ارتكاب گناه طبيعت و زنگار دل او گردد ، البتّه چنين دلى به حقّ باز نمىگردد ، و توبه نمىكند . آرى گاهى به زبان مىگويد توبه كردم ، امّا اين توبهء او مانند سخن لباسشويى است كه مىگويد جامه را شستم در حالى كه آن جامه مادامى كه چركينى آن موجود باشد و با به كاربردن چيزى كه ضدّ آن است تغيير نكند اصلا نظيف اصلا نظيف و پاكيزه نمىشود . اين مثال در موردى است كه اصل توبه ممتنع شود و وقوع اين حالت بعيد به نظر نمىرسد ، بلكه اين امر بر همهء مردمى كه به دنيا رو آورده و كاملا از خداوند اعراض كرده‌اند غلبه دارد . اگر چه اين سخنان كه در زمينهء قول توبه گفته شد براى صاحبان بينش كافى است ليكن در تأييد آنها آيات و احاديث و اخبارى را نيز ذكر مىكنيم ، زيرا هر سخنى كه به كتاب خدا و سنّت پيامبر ( ص ) مستند نباشد قابل وثوق و اعتماد نيست . خداوند متعال در اين باره فرموده است : وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ « 45 » و نيز فرموده است : غافِرِ الذَّنْبِ وَ قابِلِ التَّوْبِ « 46 » ، و آيات ديگرى جز اينها . پيامبر ( ص ) ، فرموده است : « خداوند به توبهء بنده‌اش شادمانتر از . . . » « 47 » و فرح و خوشحالى پس از قبول مىآيد ، و نشان پذيرفته شدن توبه و افزودن بر آن است . و نيز فرموده است : « خداوند عزّ و جلّ براى قبول توبهء بدكاران شب تا به روز و براى بدكاران روز ، تا به شب دست خود را مىگشايد ، تا آنگاه كه خورشيد از مغرب بدمد » . « 48 »

--> ( 45 ) شورى / 24 : او كسى است كه توبه را از بندگانش مىپذيرد . ( 46 ) غافر / 3 : خداوندى كه آمرزندهء گناه و پذيرندهء توبه است . ( 47 ) اين حديث و مأخذ آن در آغاز اين كتاب ذكر شده است . ( 48 ) صحيح مسلّم ج 8 ، ص 100 از حديث ابى موسى با اين عبارت كه : در شب دستش را مىگشايد تا بدكار در روز توبه كند ، طبرانى به اين صورت : دستش را مىگشايد تا بدكار شب در روز توبه كند .