است ، چه نكوهش چيزى ستايش ضدّ آن است كه آن را نفى مىكند ، و ضدّ خوف ايمنى است چنان كه ضدّ رجا نوميدى است ، و همان گونه كه نكوهش يأس دليل فضيلت رجاست نكوهش ايمنى دالّ بر فضيلت خوف است كه ضدّ آن مىباشد ، بلكه مىگوييم : هر چه دربارهء فضيلت رجا وارد شده دليل بر فضيلت خوف است ، زيرا اين دو متلازمند ، چه هر كس اميد به محبوبى دارد ناگزير از فوت آن بيمناك است و اگر از فوت آن بيم نداشته باشد او را دوست نمىدارد و به او اميد ندارد . از اين رو خوف و رجا ملازم يكديگرند و جدا كردن آنها از هم محال است . بلى رواست كه يكى بر ديگرى غلبه كند در حالى كه هر دو مجتمع باشند ؛ و نيز ممكن است دل به يكى از آن دو مشغول باشد و در همان حال به سبب غفلت به ديگرى توجّه نكند ، زيرا خوف و رجا مشروط به اين است كه به چيز مشكوكى تعلّق داشته باشند و در چيز معلوم خوف و رجايى نيست ؛ چه محبوبى كه وجود و عدم او رواست ناگزير فرض وجود او مايهء آسايش دل است و اين رجاست ، و فرض عدم او سبب به درد آمدن دل است كه همان خوف است ؛ و چون امر مورد انتظار مشكوك باشد اين دو فرض ناگزير با هم تقابل دارند ، آرى گاهى يكى از دو طرف شك به سبب حضور بعضى اسباب بر ديگرى رجحان پيدا مىكند و اين را ظنّ مىنامند و اين امر سبب غلبهء يكى بر ديگرى مىشود ؛ و هر گاه وجود محبوب بر ظنّ غلبه كند رجا قوّت مىگيرد و خوف در مقايسه با آن ضعيف و پنهان مىشود و همچنين است عكس آن ، ليكن در هر حال اين دو ملازم و همپاى يكديگرند . از اين رو خداوند متعال فرموده است : وَ يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً ؛ « 21 » و نيز : يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً « 22 » و به همين سبب عرب از خوف به رجا تعبير مىكند . خداوند متعال فرموده است : ما لَكُمْ لا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقاراً « 23 » يعنى : لا تخافون ( نمىترسيد ) و در قرآن در بسيارى جاها رجا به معناى خوف آمده است و اين به سبب ملازمه‌اى است كه ميان آنهاست ، چه عادت عرب بر اين است كه در تعبير از چيزى ملازم آن را بيان مىكند . بلكه مىگويم : هر چه در فضيلت گريهء از خوف خدا وارد شده بيان فضيلت خشيت يا ترس از خداست ، زيرا گريه ثمرهء خشيت

--> ( 21 ) انبياء / 90 : و از روى اميد و بيم ما را مىخوانند . ( 22 ) سجده / 16 : پروردگار خود را با بيم و اميد مىخوانند . ( 23 ) نوح / 13 : چرا شما براى خدا عظمت قايل نيستيد ؟ !