نيست ؛ از اين رو او در مقايسه با نقص آدمى ستوده و محمود است ، ليكن آنچه ذاتا ستوده و پسنديده مىباشد علم و قدرت و چيزهايى است كه مىتوان خداوند را بدانها توصيف كرد ، و آنچه روا نيست خداوند به آنها توصيف شود كمال ذاتى نيست و تنها زمانى ستوده و محمود است كه با نقصانى بزرگتر از آن مقايسه شود . چنان كه تحمّل تلخى دارو پسنديده است ، زيرا آسانتر از تحمّل رنج بيمارى و مرگ مىباشد . پس آنچه منجر به نوميدى شود مذموم است . خوف گاهى به بيمارى و ضعف و دهشت و زوال عقل مىانجامد و گاهى منتهى به مرگ مىشود و همهء اينها ناپسندند . اين خوف مانند زدن كودك است كه باعث كشته شدن او شود يا مانند تازيانه‌اى است كه به چهارپا زنند و سبب هلاكت يا بيمارى يا شكسته شدن يكى از اعضاى او گردد . پيامبر خدا ( ص ) بدين سبب اسباب رجا را فراوان ذكر فرموده تا آسيب خوف زياد را كه منجر به يأس و نوميدى مىشود يا به يكى از اين امور مىانجامد چاره‌جويى و درمان كند . بنابر اين آنچه از خوف ستوده است آن مقدار است كه مايهء وصول به مقصود باشد و آنچه به اين حدّ نرسد و يا از آن تجاوز كند مذموم است . فايدهء خوف پرهيز ، ورع ، تقوا ، مجاهده ، عبادت و فكر و ذكر و ديگر اسبابى است كه انسان را به قرب حق تعالى مى رساند و همهء اينها مستلزم وجود حيات توأم با صحّت بدن و سلامت عقل مىباشد و آنچه بدين اسباب آسيب رساند نكوهيده است . اگر بگويى : كسى كه بترسد و از ترس بميرد شهيد است ، در اين صورت چگونه حال او نكوهيده خواهد بود . پاسخ اين است كه بدانى معناى شهيد بودن او اين است كه او را به سبب مردن از خوف خدا رتبه‌اى است كه اگر در اين وقت به سببى غير از اين مىمرد نمىرسيد و اين در مقايسهء با آن فضيلتى است ، ليكن اگر براى او بقا و صرف عمرى طولانى در طاعت خدا و سلوك در راه او براى وى فرض و آن با اين مقايسه شود ، مردن او از خوف خدا براى او فضيلتى نيست بلكه براى سالكى كه در راه خدا گام بر مىدارد و به وسيلهء فكر و مشاهده و پيمودن درجات معرفت اين راه را مىپيمايد در هر لحظه رتبهء شهيد يا شهيدانى است و اگر چنين نبود مىبايستى رتبهء كودكى كه كشته شود يا ديوانه‌اى كه درّنده‌اى او را به درد از رتبهء پيامبر يا وليّى كه به مرگ طبيعى بميرد برتر باشد و اين امرى محال است و قابل تصوّر نيست ، بلكه برترين سعادتها طول عمر و صرف آن در طاعت الهى است . از