از آنچه براى ما گفتى چه كسى مىتواند كار كند ؟ فرمود : « شما ميان امّتهاى ديگر چه اندازه‌ايد ؟ كجايند قاويل و ثاريس و منسك و يأجوج و مأجوج ، امّتهايى كه شمارهء آنها را جز خدا نمىداند . شما در ميان امّتهاى ديگر مانند يك موى سپيد در پوست گاو سياه و يا نشانى بر بازوى چارپا هستيد » . « 66 » اينك بنگر كه آن حضرت چگونه خلق را با تازيانهء خوف و زمام رجا به سوى خداوند مىكشاند ، چه نخست آنان را با تازيانهء خوف به حركت درآورد و چون از حدّ اعتدال خارج شدند و به افراط گرويدند با داروى رجا به درمان آنها پرداخت و آنان را به مرز اعتدال و ميانه‌روى باز گردانيد . آنچه در اوّل ذكر كرد ناقض دومى نيست چه اوّلى را سبب شفاى آنها دانست و آن را بيان و بدان اكتفا كرد و هنگامى كه آنان را نيازمند داروى رجا ديد تمام مطلب را بيان فرمود . بر واعظان است كه به سرور واعظان اقتدا كنند و در اخبار خوف و رجا به مقتضاى حاجت با توجّه به نوع بيماريهاى درونى راه نرمش و مدارا را در پيش گيرند و اگر چنين نكنند افساد موعظهء آنها بيش از اصلاح آن خواهد بود . در خبر آمده است : « شما را مىبرد و خلق ديگرى مىآورد كه گناه كنند تا آنها را بيامرزد چه او بسيار بخشنده و مهربان است . » « 67 » در خبر است : « اگر گناه نكنيد بر شما از چيزى بيم دارم كه بدتر از گناهان است » عرض كردند : آن چيست ؟ فرمود : « خودپسندى » . « 68 » و نيز فرمود : « به كسى كه جانم در دست اوست سوگند كه خداوند به بندهء مؤمن از مادر مهربان به فرزندش مهربانتر است . » « 69 » در خبر آمده است : « در روز رستاخيز خداوند چنان آمرزشى مىكند كه هرگز به دل

--> ( 66 ) صحيح بخارى ، 6 / 122 ، سعيد بن منصور ، احمد ، عبد بن حميد ، ترمذى و آن را صحيح دانسته ، نسايى ، ابن جرير ، ابن منذر ، ابن ابى حاتم ، حاكم و آن را صحيح شمرده است . ابن مردويه از طرق مختلف از حسن ، عمران بن حصين و جز او ، الدرّ المنثور ، 4 / 343 . ( 67 ) الكبير و الاوسط طبرانى با همين الفاظ از حديث عبد اللّه بن عمر به سندى حسن ، مجمع الزّوائد ، 10 / 215 . ( 68 ) الشّعب بيهقى از حديث انس به سند ضعيف ، الجامع الصّغير . ( 69 ) صحيح بخارى و مسلم ، الكبير طبرانى ، مجمع الزّوائد ، 10 / 213 .