ما بپرسد : نان بهتر است يا آب ، پاسخ درست اين است كه نان براى گرسنه و آب براى تشنه افضل است ؛ و اگر هر دو جمع شوند و مورد نياز باشند بايد در اغلب نگريست ، اگر تشنگى غلبه دارد آب افضل است و اگر تشنگى و گرسنگى تساوى دارند آب و نان متساوى مىباشند . همچنين اگر گفته شود : سركنكبين افضل است يا شربت نيلوفر ؟ در اين جا نيز پاسخ مطلق به هيچ روى درست نيست . آرى اگر پرسش شود : سركنگبين افضل يا نداشتن صفرا ؟ در اين صورت مىگوييم : عدم صفرا افضل است ، زيرا سركنگبين براى بر طرف كردن صفرا خواسته مىشود و آنچه به خاطر چيز ديگر مطلوب است ناگزير آن چيز از آن افضل است . بذل ، مال نيز مستلزم عملى است كه انفاق گفته مىشود و به سبب آن حالتى حاصل مىشود كه بخل را زايل و محبّت دنيا را از دل بيرون مىكند و به سبب خارج شدن محبّت دنيا از دل قلب براى شناخت خداوند و كسب محبّت او آماده مىگردد . پس افضل معرفت خداوند و در مرتبهء پايينتر حال و پايينتر از آنها عمل است . اگر بگويى : شرع مردم را به عمل تشويق كرده و در ذكر فضيلت آنها تا آن اندازه مبالغه شده كه خداوند طلب صدقه كرده و فرموده است : مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً * ؛ « 48 » و نيز : وَ يَأْخُذُ الصَّدَقاتِ ، « 49 » در اين صورت چگونه فعل كه همان انفاق است افضل نباشد ؟ پاسخ اين است بايد بدانى كه هر گاه پزشك دارويى را بستايد ، ستايش او دليل بر آن نيست كه دارو مقصود اصلى در معالجه است و از صحّت و شفايى كه به وسيلهء آن حاصل مىشود افضل است . ليكن عمل درمان بيماريهاى دل است ، و بيمارى دل از جملهء چيزهايى است كه انسان غالبا آن را درك نمىكند و مانند پيسى است كه بر روى كسى باشد كه آيينه نداشته و بر آن واقف نباشد و اگر به او بگويند باور نمىكند . در اين جا چاره اين است كه فى المثل از شستن روى با گلاب ستايش شود ، البتّه اگر گلاب زدايندهء لكه‌هاى پيسى باشد تا آن حدّ كه اين ستايشها او را به مواظبت بر آن وادار كند و بر اثر آن پيسى او بر طرف گردد . چه اگر به او گفته شود كه مقصود از آن زايل كردن پيسى صورت اوست ، بسا در صدد درمان بر نيايد و گمان كند صورت او هيچ عيبى ندارد . مثالى روشنتر از اين مىآوريم و مىگوييم :

--> ( 48 ) بقره / 245 : كيست كه به خدا وام نيكويى دهد . ( 49 ) توبه / 104 : . . . و صدقات را مىگيرد .