اگر كسى فرزندى دارد كه به او دانش و قرآن آموخته و مايل است آنچه به او آموخته در ذهنش جايگزين شود و زايل نگردد و مىداند كه اگر او را به تكرار و مطالعهء آنها دستور دهد تا در حافظه‌اش بمانند فرزند خواهد گفت كه آنها محفوظند و نيازى به تكرار و مطالعه نيست ، چه او گمان مىكند آنچه در حال در حافظهء اوست تا ابد به همين نحو باقى خواهند ماند ، و چون پدر داراى بردگانى است به فرزندش دستور مىدهد كه به آموزش آنها بپردازد و براى آن كه او را به كثرت تكرار از طريق آموزش وادارد و اين انگيزه را در او قوّت دهد ، به او وعدهء پاداشهاى نيكو مىدهد ؛ بسا كودك بيچاره گمان مىكند كه مقصود پدرش آموزش قرآن به بردگان است و تنها براى اين منظور او را به اين كار واداشته است ، در نتيجه امر براى او مشكل مىشود و مىگويد : چرا مرا به خاطر بندگان به كار گرفته در حالى كه من از آنها برتر و نزد پدر گراميترم ، و مىدانم كه اگر پدرم مقصودش آموزش بردگان است مىتواند بى آن كه مرا به اين كار وادارد آنان را از طريق ديگر آموزش دهد . علاوه بر اين مىدانم كه اگر پدرم اين بردگان را نداشته باشد بر او نقصانى نيست ، چه رسد به آن كه قرآن را ندانند . از اين رو بسا اين بيچاره سستى ورزد و به اتّكاى بىنيازى پدر و اعتماد بر عفو و كرم او آموزش آنها را ترك گويد ، و در نتيجه دانش و قرآن فراموش او گردد و به سبب نادانى محروم و بدبخت باقى بماند . گروهى فريب امثال اين خيالات را خوردند و به راه اباحه رفته ملحد شدند و گفتند : خداوند از عبادات ما و وام گرفتن از ما بىنياز است و قول او كه : مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً * چه معنايى دارد ؟ اگر خداوند بخواهد مستمندان را اطعام مىكند مىتواند و نيازى به صرف مال ما براى اطعام آنها نيست ، چنان كه خداوند از قول كافران حكايت مىكند : وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَ نُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ ؛ « 50 » و نيز گفتند : لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَكْنا وَ لا آباؤُنا . « 51 » پس بنگر كه چگونه در گفتارشان صادق بودند و چگونه اين صدق آنها آنان را به هلاكت كشانيد . منزّه است خداوندى كه اگر بخواهد با صدق هلاك مىكند و اگر بخواهد با جهل سعادتمند

--> ( 50 ) يس / 48 : و هنگامى كه به آنها گفته شود از آنچه خدا بر شما روزى كرده انفاق كنيد كافران به مؤمنان مىگويند آيا ما كسى را اطعام كنيم كه اگر خدا مىخواست او را اطعام مىكرد . ( 51 ) انعام / 148 : . . . اگر خدا مىخواست نه ما مشرك مىشديم و نه پدران ما .