است ، و اين مانند قول آن حضرت است كه فرموده است : « روزه نصف صبر است . » « 45 » زيرا هر چيزى را دو نيم كنند يك نيمهء آن را نصف مىگويند هر چند ميان دو نصف تفاوت باشد ، چنان كه مىگويند : ايمان علم و عمل است ، پس علم نصف ايمان است . امّا اين امر دليل بر آن نيست كه عمل با علم برابر است . در خبر آمده است كه : « همهء درهاى بهشت دو لنگه‌اى است جز در صبر كه يك لنگه است و اهل بلا نخستين كسانى هستند كه به آن وارد مىشوند و پيشاپيش آنها ايّوب ( ع ) است . » « 46 » بارى آنچه در فضيلت فقر وارد شده دليل بر فضيلت صبر نيز هست ، زيرا صبر حالت مستمند و شكر حالت توانگر است . مىگويم : در كافى از ابى جعفر ( ع ) روايت شده كه فرموده است : « مردانگى در صبر به هنگام احتياج و تنگدستى و تعفّف ( باز ايستادن از حرام و خوددارى از سؤال ) و توانگرى بيشتر از مردانگى در بخشش است . » « 47 » غزّالى مىگويد : اين مقامى است كه عوام را قانع مىكند و ضمن وعظى كه در خور آنان و براى معرّفى مصالح دينى ايشان باشد آنان را كافى است . مقام دوم بيانى است كه مقصود از آن شناساندن حقايق به اهل علم و بينش از طريق كشف و روشنگرى است . در اين مورد مىگوييم : هر دو امرى كه مبهم باشند مقايسهء ميان آنها مادام كه ابهام آنها باقى است غير ممكن است مگر آن كه حقيقت هر كدام از آن دو روشن شود ، و هر مكشوفى كه مشتمل بر اقسامى باشد قسمتى از آن را با قسمتى ديگر نمىتوان مقايسه كرد ، بلكه لازم است افراد هر يك با هم سنجيده و مقايسه گردد تا رجحان هر كدام معلوم شود . صبر و شكر اقسام و فروع بسيار دارند و حكم آنها از حيث رجحان و نقصان با اجمال و اختصار روشن نمىشود . از اين رو مىگوييم : همچنان كه پيش از اين نيز ياد كرده‌ايم اين مقامات از سه چيز تشكّل مىيابند كه عبارتند از : علوم ، احوال و اعمال ، صبر و شكر و ديگر مقامات نيز همين گونه است ، و اگر بعضى از اين سه چيز با بعضى ديگر از آنها سنجيده شود براى ظاهر بينان چنين معلوم مىگردد كه علوم براى احوال و احوال براى اعمال خواسته مىشود ؛ از اين رو اعمال از آن دو افضل است .

--> ( 45 ) الشعب بيهقى از حديث ابو هريره با سندى ضعيف ، الجامع الصّغير . ( 46 ) عراقى گفته است : مأخذى براى آن نيافتم . ( 47 ) همان مأخذ ، 2 / 93 ، شمارهء 22 .