اعمال ناشى از آنها اختصاص مىدهند ، و زمانى بر هر دو اطلاق مىگردد . معارف دين داراى ابوابى است و اعمال نيز ابواب و انواعى دارد ، و چون واژهء ايمان همهء آنها را شامل مىشود لذا ايمان داراى هفتاد و چند باب مىباشد . ما اختلاف اين اطلاقات را در كتاب قواعد العقايد از بخش عبادات ذكر كرده‌ايم . امّا صبر به دو اعتبار و بر حسب دو اطلاق نصف ايمان است : 1 - اين كه ايمان در مجموع تصديقات و اعمال اطلاق شود . در اين صورت ايمان داراى دو ركن است : يكى يقين و ديگرى صبر . مراد از يقين معرفتهاى قطعى به اصول دين است كه با هدايت و توفيق الهى حاصل مىشود ، و مقصود از صبر عمل به مقتضاى اين يقين است ؛ زيرا يقين به او مىآموزد كه گناه زيانبار و طاعت سودمند است ، و ترك گناه و مواظبت بر طاعت جز به صبر ميسّر نيست . صبر در حقيقت به كار بردن انگيزهء دين در مقهور كردن انگيزهء هوس و كاهلى است ؛ از اين رو به اين اعتبار صبر نصف ايمان است و به همين سبب پيامبر خدا ( ص ) صبر و يقين را كنار هم قرار داده و فرموده است : « از اندكترين چيزهايى كه به شما داده شده يقين و عزم بر صبر است . . . تا آخر حديث . » « 39 » 2 - اين كه ايمان بر احوالى كه اعمال ثمره و نتيجهء آنهاست اطلاق شود نه بر معارف . در اين صورت همهء آنچه بر انسان وارد مىشود از دو قسم بيرون نيست : يا براى دنيا و آخرت او سودمند است و يا براى هر دو زيانبار است ؛ بعلاوه آنچه در حال صبر براى او زيان آور و در حال شكر برايش سودمند است . بدين اعتبار شكر يك نيمهء ايمان است . چنان كه يقين به اعتبار اوّل يكى از دو نيمهء ايمان است . به همين مناسبت ابن مسعود گفته است : ايمان دو نيم است : نيمى صبر و نيم ديگر شكر است . اين حديث از پيامبر خدا ( ص ) نيز روايت شده است . « 40 » چون صبر ، شكيبايى و پايدارى انگيزه‌هاى دين در برابر انگيزه‌هاى هوس است و انگيزه‌هاى هوس نيز دو قسم است . قسمتى برخاسته از شهوات و قسمتى ناشى از خشم مىباشند ، و شهوت عبارت از طلب لذّت ، و خشم گريز از درد و رنج است و روزه تنها

--> ( 39 ) در آغاز كتاب ذكر شده ، و از طريق خاصّه كافى ، 2 / 52 ، شمارهء 6 از امام رضا ( ع ) نقل كرده كه فرموده است : « چيزى كمتر از يقين ميان بندگان تقسيم نشده است » . ( 40 ) الشعب بيهقى از حديث انس به سند ضعيف ، الجامع الصغير .