مىدارد وارد نشود ، غرض اين است كه توبه داراى دو فايده است : اوّل - محو گناهان تا چنان شود كه گويا هيچ گناهى نكرده است . دوم - رسيدن به درجات تا دوست خدا شود . محو گناهان نيز درجاتى دارد ، برخى در درجه‌اى قرار دارند كه اصل گناه آنها بكلّى محو مىشود ، و بعضى ديگر تخفيفى براى آنهاست و اين امر بستگى به درجات توبه دارد . استغفار به دل و جبران گناهان با اعمال نيك هر چند از اصرار در گناه فارغ نباشد از اوايل اين درجات است و روى هم خالى از فايده نيست و نبايد گمان كرد كه وجود آن مانند عدم آن است ، بلكه اهل شهود و ارباب قلوب به يقين مىدانند كه گفتار خداوند متعال كه فرموده است : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ « 39 » راست است و هيچ ذرّهء نيكى از اثر خالى نيست ، چنان كه اگر دانه‌اى جو در ترازو اندازى در آن بىاثر نخواهد بود و اگر بى اثر باشد لازم مىآيد كه دانهء دوم نيز مانند اوّل باشد و ترازو با خروارها جو سنگينى نشان ندهد در صورتى كه محال بودن اين امر روشن است ، بلكه كفّهء حسنات با اندكى كار نيك سنگين مىشود ، و كفّهء كارهاى بد نيز به همين گونه است . بنابر اين بپرهيز از اين كه طاعات خرد را اندك شمارى و به جا نياورى ، و اين گناهان را ناچيز بدانى و از آنها پرهيز نكنى ، مانند زن كم عقلى كه در رشتن كاهلى كند و بهانه آورد به اين كه در هر ساعت به رشتن بيش از يك تار قادر نيست و از يك تار چه سودى حاصل مىشود ، و آن در تهيّهء لباس چه تأثيرى دارد . در حالى كه اين نادان نمىداند كه البسه دنيا تار تار فراهم شده و جهان با همه فراخى و پهناورى اجسامى كه در آن است ذرّه ذرّه گرد آمده است از اين رو زارى و استغفار به قلب حسنه‌اى است كه به هيچ وجه نزد خداوند ضايع نمىشود ، بلكه مىگويم استغفار به زبان نيز حسنه است ، زيرا حركت زبان از روى غفلت به استغفار بهتر از حركت زبان در آن ساعت به غيبت كردن از مسلمان و يا به گفتن سخنان پوچ است بلكه بهتر از خاموشى نيز مىباشد . فضيلت اين استغفار بر سكوت روشن است و تنها نسبت به عمل دل و عدم توجّه آن نقصان است . به همين سبب يكى از مريدان به شيخ خود ابو عثمان مغربى گفت : در بعضى اوقات زبانم به ذكر و قرآن گويا مىشود در حالى كه دلم غافل و بىخبر است ؟ شيخ پاسخ داد : خدا را شكر كن كه يكى از

--> ( 39 ) زلزال / 7 : پس هر كس به اندازهء سنگينى ذرّه‌اى كار خير انجام داده آن را مىبيند .