منحصر به حركت زبان است و در آن فايده‌اى نيست ، ليكن چنانچه تضرّع قلبى و زارى در طلب آمرزش به آن بپيوندد و تضرّع او صادقانه و از روى خلوص نيّت و رغبت باشد اين تضرّع در نفس خود حسنه‌اى است كه شايستگى دارد سيّئه‌اى را دفع كند ، و اخبارى كه در فضيلت استغفار وارد شده بر همين مورد حمل شده تا آن جا كه پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « كسى كه استغفار كند هر چند در روز هفتاد بار بازگردد ( بر گناه ) اصرار نكرده است » « 37 » ؛ و اين استغفار به قلب است . توبه و استغفار درجاتى دارد ، و اوايل آن هر چند به آخر نرسد نيز داراى فوايدى است . سهل شوشترى گفته است : بنده در هر حال چاره‌اى جز مولاى خود ندارد بهترين حالات او اين است كه در همه چيز به او رجوع كند ، اگر گناه كرد بگويد : « خداوندا ، بر من پوشيده دار » و هنگامى كه از گناه فراغت يافت بگويد : « اى پروردگار من توبه مرا بپذير » ، و پس از توبه بگويد : « خداوندا ، عصمت را روزى من گردان » و چون طاعتى به جا آورد بگويد : « خداوندا از من قبول كن » . از او دربارهء استغفار كه گناهان را مىزدايد پرسيدند ، پاسخ داد : اوّل استغفار استجابت پس از آن زارى و انابه و سپس توبه است ، استجابت از اعمال جوارح زارى و انابه از اعمال قلوب ، توبه رو آوردن به مولاست به اين كه خلق را ترك گويد ، سپس استغفار از تقصيرات خود و ناسپاسيها و ترك شكر ، در اين هنگام آمرزيده مىشود و در نزد او جاى مىگيرد و پس از آن تنهايى را اختيار كند و سپس پايدارى و بعد از آن بيان و پس از آن قرب و بعد معرفت و سپس مناجات و پس از آن خلوص بعد موالات سپس گفتگوى پنهانى و اين خلّت يعنى دوستى است ، و اين حالت در دل بنده قرار نمىگيرد مگر آنگاه كه علم خوراك ، ذكر قوام رضا توشه و توكّل رفيعت او باشد ، سپس خداوند به او نظر مىكند و او را به سوى عرش بالا مىبرد و در مقام حاملان عرش جاى مىگيرد . و نيز از او دربارهء سخن پيامبر خدا ( ص ) پرسيدند كه فرموده است : « توبه كننده دوست خداست » پاسخ داد : توبه كننده‌اى دوست خداست كه همهء آنچه در قول خداوند متعال آمده در او موجود باشد ، آن جا كه فرموده است : التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ . . . « 38 » ، و گفت : دوست آن است كه در چيزى كه دوستش آن را ناخوش

--> ( 37 ) سنن ترمذى ، ج 13 ، ص 96 ، پيش از اين در كتاب الدّعوات ذكر شده است . ( 38 ) توبه / 112 : توبه كنندگان ، عبادت كاران ، سپاس گويان سياحت كنندگان ، ركوع كنندگان ، سجده گزاران آمران به معروف ، نهى كنندگان از منكر و حافظان حدود الهى مىباشند ، به چنين مؤمنانى بشارت بده .