در شرايطى خاص استثنائاتى دارد كه علماى دين آن را مىدانند . پس به خودت بنگر كه شنيدن مانند ديدن نيست و بينديش كه آخرين درجهء ذكر خدا و عبادتت همان نماز توست . پس مراقب دلت باش كه در حال نماز چگونه شيطان آن را به طرف بازارها و حساب خريداران و پاسخ دشمنان مىكشاند و چگونه شيطان آن را به طرف بازارها و حساب خريداران و پاسخ دشمنان مىكشاند و چگونه تو را به درّه‌هاى دنيا و جاهاى خطرناك آن مىبرد تا آنجا كه هرچه از امور دنيا را فراموش كرده‌اى فقط در نماز به ياد مىآورى و شيطان فقط در نماز به قلبت يورش مىآورد . نماز محك دلهاست و در حال نماز است كه بديها و خوبيهاى دل آشكار مىشود . بنابراين نماز از دلهايى كه آلوده به شهوتهاى دنيوى است قبول نمىشود و ناچار شيطان را از تو دفع نمىكند ، بلكه گاه وسوسه‌ات را زيادتر مىكند چنان كه گاه پيش از پرهيز ، ضرر دوا براى تو بيشتر است ، پس اگر بخواهى كه از شيطان رها شوى پيش از آن به وسيله تقوا پرهيز كن سپس داروى ياد خدا را به دنبال آن بياور كه شيطان از تو خواهد گريخت . از اين رو وهب بن منبّه گفته است : تقوا پيشه كن و شيطان را آشكارا دشنام مده در حالى كه در نهان دوست اويى و از او اطاعت مىكنى . يكى از بزرگان گويد : شگفتا از كسى كه خدا را پس از آگاهى از احسانش معصيت مىكند و از شيطان لعين فرمان مىبرد حال آن كه از سركشى او آگاه است ، همان طورى كه خداى متعال فرموده است : ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ . « 158 » تو خداى را مىخوانى ولى به تو پاسخ نمىدهد ؛ همچنين خدا را ياد مىكنى امّا شيطان از تو نمىگريزد براى اين كه شروط ذكر و دعا در تو نيست . به ابراهيم بن ادهم گفته شد : ما را چه شده كه دعا مىكنيم و دعايمان مستجاب نمىشود با آن كه خداى متعال فرموده است : ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ؟ گفت : براى اين كه دلهاى شما مرده است ، سؤال شد : چه چيز دل ما را ميرانده است ؟ گفت : هشت خصلت : 1 - حق خدا را شناختيد ولى حقّش را ادا نكرديد 2 - قرآن مىخوانيد و به حدود آن عمل نمىكنيد . 3 - گفتيد پيامبر خدا را

--> ( 158 ) مؤمن / 60 : مرا بخوانيد تا ( دعاى ) شما را اجابت كنم .