گفت : آيا ابليس مىخوابد ؟ او لبخند زد و گفت : اگر مىخوابيد از شرّ او راحت بوديم . در اين صورت مؤمن از شرّ شيطان رهايى ندارد . آرى براى تضعيف و دفع او راهى وجود دارد ، چنان كه پيامبر ( ص ) فرمود : « براستى مؤمن شيطان خود را ناتوان و لاغر مىكند چنان كه شما شترتان را در مسافرت ضعيف و فرسوده مىكنيد » « 133 » ابن مسعود گفته است : شيطان مؤمن لاغر است . قيس بن حجّاج گفته است : شيطانم به من گفت : من وارد بدنت شدم در حالى كه به اندازهء گوسفندى بودم و اكنون به اندازهء گنجشكم ، گفتم : دليلش چيست ؟ گفت : مرا با قرآن آب مىكنى ، بر تقوا پيشگان دشوار نيست كه با پاسدارى از درهاى ظاهرى ( ورود شيطان ) و راههاى آشكارى كه منجّر به گناهان ظاهر مىشود درهاى ورود شيطان را ببندند و تنها در راههاى دشوار اين مبارزه مىلغزند ، زيرا اينان به آن راهها دست نمىيابند تا از آنها پاسدارى كنند ، چنان كه در فريب خوردن علما و واعظان اشاره كرديم . آنچه مشكل است اين است كه راههاى شيطان به دل ( انسان ) بسيار ، امّا راه ورود فرشتگان يكى است و اين در ورودى با آن درهاى بسيار اشتباه مىشود . مثل بنده در اين مورد مانند مسافرى است كه در شب تاريك در بيابانى بماند كه راههاى بسيار و صعب العبور دارد و جز با چشم بينا و طلوع خورشيد تابان ممكن نيست از آن رها شود . چشم بينا در اين جا همان دلى است كه به تقوا روشن باشد و خورشيد تابان همان دانش بسيارى است كه از كتاب خدا و سنت پيامبرش ( ص ) فراهم شود و با انسان با

--> ( 133 ) اين حديث را احمد در مسند و ابن ابى الدنيا در مكائد الشيطان از ابو هريره روايت كرده چنان كه در الجامع الصغير آمده است ، و شريف رضى آن را در المجازات النبويّه ، ص 264 ، نقل كرده و گفته است : اين استعاره و كنايه است و مقصود اين است كه مطيع ساختن مؤمن بر شيطان دشوار است و مؤمن به وسوسه‌هاى شيطان گوش نمىدهد و در معرض هوا حبس آن قرار نمىگيرد ، چون به دين خود چنگ مىزند ، و با بهشت يقين خود بر او غالب آيد ، بنابراين شيطان مؤمن همواره بر اثر ستيز مداوم با مؤمن براى مطيع ساختن او و كشيدن مهار وى خسته است پس حضرت چنين تشبيه كرده كه شيطان مؤمن را در پناه بردن به گمراهيهاى او معيوب نمىسازد و با فرسوده كردن شتر خود در سفر در صورتى كه طولانى شود و توانش كم گردد و خلقش نيكو باشد از پيروى شيطان خوددارى مىكند .