مىخواهيم صورت را ببينيم بر ما مجهول است و نمىتوانيم صورت و جهت آن را در مقابل آينه قرار دهيم ، دل نيز آينه‌اى است كه آمادگى دارد واقعيّت همهء اشيا را متجلّى سازد و خالى بودن دل از دانشها به سبب اين موانع پنجگانه است . 1 - كاستى در خود دل ؛ مانند دل كودك چرا كه بر اثر كاستى ، دانشها در آن جلوه نمىكند . 2 - تيرگى گناهان و خباثتى كه از شهوترانى زياد حاصل و بر روى دل متراكم مىشود ، زيرا گناهان صفا و روشنى دل را از بين مىبرند و به نسبت تراكم تاريكى مانع از ظهور حقّ در آن مىشوند . گفتار پيامبر ( ص ) به اين مطلب اشاره دارد : « كسى كه به گناهى نزديك شود قسمتى از عقلش از او جدا مىشود و هرگز باز نمىگردد . » « 45 » يعنى در دلش تيرگى پديد مىآيد كه اثرش هرگز بر طرف نمىشود ، زيرا نهايت كارى كه از او ساخته است اين است كه در پى گناه كار نيكى انجام دهد كه اثر آن را بر طرف سازد . پس اگر كار نيكى انجام دهد در صورتى كه پيش از آن گناهى نكرده باشد ناگزير روشنايى قلب زياد مىشود امّا چون پيش از ثواب گناه مرتكب شده ثواب بىفايده است و قلب به حالت قبل از گناه برنمىگردد و نورى بر آن افزوده نمىشود و اين زيانى آشكار و نقصانى مسلّم است ، و آينه‌اى كه چركين مىشود سپس چرك آن با ابزار جلا و صيقل داده مىشود مانند آينه‌اى نيست كه هرگز چركين نشده و براى جلاى بيشتر صيقل داده مىشود بىآن كه قبلا چركين شده باشد ، بنابراين روى آوردن به بندگى خدا و روى گرداندن از شهوتها قلب را جلا مىدهد و آن را صاف مىكند از آن رو خداى متعال مىفرمايد : وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا « 46 » . و پيامبر ( ص ) فرمود : « هركس عمل كند به آنچه مىداند

--> ( 45 ) عراقى مىگويد : مدركى براى اين حديث نديدم . ( 46 ) عنكبوت / 69 : آنان كه در راه ما با جان و مال كوشش كردند محققّا آنها را به راه ( شناخت خود ) هدايت مىكنيم .