وا مىدارد ؛ با اين كه او آن مقدار مال را كوچك مىشمارد ، بعضى از مردم آشكارا مىگويند : فقط مقصودم دشمنى و شكستن آبروى اوست ، و هر گاه اين مال را از او بستانم بى آن كه اهميّت دهم در چاه مىاندازم . چنين شخصى مقصودش سرسختى و لجاجت است و براستى كه اين صفت بسيار نكوهيده است . امّا مظلومى كه از راه شرع از خود دفاع مىكند و بيش از مقدار نياز لجاجت نمىورزد و زياده‌روى و سرسختى نشان نمىدهد و قصد عناد و اذيّت ندارد كارش حرام نيست ولى اگر راهى داشته باشد بهتر است آن را ترك كند ، زيرا در مجادله نگاه داشتن زبان در حدّ اعتدال غير ممكن است . مجادله و نزاع آتش كينه و خشم بر مىافروزد ، و هر گاه آتش خشم برافروخته شد مورد نزاع فراموش مىشود و كينه در ميان طرفين نزاع باقى مىماند ، تا آنجا كه هر يك از آنها از غم ديگرى شادمان و از شادمانى او غمگين مىشود و زبان به بدگويى او مىگشايد . بنابراين هر كس به نزاع آغاز كند ، در معرض اين گرفتاريها قرار مىگيرد و كمترين گرفتارى پريشان خاطرى است تا آنجا كه در نماز خود سرگرم مجادلهء با دشمنش مىشود . از اين رو خصومت در همان حدّ ضرورت باقى نمىماند ، نتيجه آن كه خصومت سرچشمهء هر بدى است ، مجادله و نزاع نيز چنين است . در اين صورت لازم است كه انسان در نزاع را جز در موردى كه ضرورى است نگشايد و در حال ضرورت نيز لازم است كه زبان و دل را از پيامدهاى خصومت حفظ كند ، و براستى كه اين كار دشوار بلكه غير ممكن است . پس كسى كه در نزاع به مقدار لازم اكتفا كند از گناه در امان مىماند ، و هر خصومتى نكوهيده است مگر اين كه انسان به آن ناچار شود ، چون دليل كافى دارد . در اين صورت اگر نزاع كند ترك كار شايسته‌تر كرده است ، ولى گنهكار نيست ، آرى كمترين چيزى كه در خصومت و نزاع و جدال از دست داده سخن خوب گفتن و ثواب آن است ، چرا كه كمترين درجات سخن خوب اظهار موافقت است و هيچ خشونتى در سخن بزرگتر از طعن و اعتراض نيست كه نتيجه‌اش يا نادان دانستن يا دروغگو دانستن ديگرى است ؛ زيرا كسى كه با