سازد و از يكى بر عليه ديگرى كمك بگيرد ؛ يك بار با فريفتن شهوت ، از درجهء خشم و زياده‌روى آن بكاهد و ديگر بار با مسلّط ساختن خشم و نخوت بر شهوت ، آن را از بن بر كند و مغلوب سازد و خواسته‌هايش را زشت بشمارد ، نيروهاى نفس معتدل و خلق و خويش نيكو شود و هر كس از اين راه منحرف گردد همانند آن كسى است كه خداى متعال درباره‌اش مىفرمايد : أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ . « 13 » و فرموده : وَ اتَّبَعَ هَواهُ وَ كانَ أَمْرُهُ فُرُطاً . « 14 » و فرموده : وَ اتَّبَعَ هَواهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ « 15 » و دربارهء كسى كه نفس را از خواهش خود نهى مىكند ، فرمايد : فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى « 16 » به خواست خدا چگونگى مبارزه با اين لشكريان و مسلّط ساختن بعضى بر بعضى به زودى در كتاب رياضت نفس خواهد آمد . مثال دوّم : بدن انسان همانند يك شهر و عقل يعنى همان نيروى ادراكى انسان ، همانند سلطان مدبّرى است كه شهر را اداره مىكند ، و نيروهاى مدركهء عقل كه حواس ظاهرى و باطنى است همانند لشكريان و ياوران عقل و اعضاى حواس همانند رعيّت اويند ، و نفس امارّه ( نفسى كه بسيار به بدى فرمان مىدهد ) كه شهوت و خشم است ، همانند دشمنى است كه با عقل در مملكتش نزاع مىكند و در نابود كردن رعيّت او مىكوشد و بدن انسان لشكرگاه و كمينگاه مىشود ، و نفس او مانند محافظى است كه در لشكرگاه اقامت دارد . پس اگر با دشمن خود جنگيد و او را مغلوب ساخت آن طور كه دوست دارد هرگاه به وطن برگردد كارش ستوده مىشود ، چنان كه خداى متعال ( در وصف مجاهدان ) مىفرمايد : فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً « 17 » و

--> ( 13 ) جاثيه / 22 : آيا ديدى كسى را كه هواى نفسش را خداى خود قرار داده ؟ و خدا او را با آگاهى ( بر اين كه شايسته هدايت نيست ) گمراه ساخته . ( 14 ) كهف / 28 : همانها كه پيروى هواى نفس كردند و كارهايشان افراطى است . ( 15 ) اعراف / 175 : و از هواى نفس خويش پيروى كرد او همچون سگ ( هار ) است . ( 16 ) نازعات / 40 : . . . و بهشت جايگاه اوست . ( 17 ) نساء / 94 : خدا مجاهدان فداكار به جان و مال را بر قاعدان برترى بخشيده است .