دل و در دل مىدرخشد مواظبت نكند از كسانى است كه خداى متعال درباره‌اش مىفرمايد : وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ . « 1 » بنابراين شناختن دل و حقيقت اوصاف آن ريشهء دين و شالودهء راه رهروان ( طريق حقّ ) است . چون در نخستين جزء اين كتاب از بررسى و نگرش امور مربوط به اعضاى بدن كه عبارت از عبادتها و عادتها يعنى علم برون بود فراغت يافتيم و وعده داديم كه در جزء دوم ، صفات هلاك كننده و نجات دهنده را كه علم درون است شرح دهيم ، ناگزيريم دو كتاب را پيش از آن بياوريم : 1 - كتابى در شرح شگفتيهاى دل و اخلاق آن 2 - كتابى در چگونگى تمرين دادن دل و پاكيزه ساختن اخلاق آن پس از آن به شرح صفات هلاك كننده و نجات دهنده مىپردازيم . اينك در مورد شرح شگفتيهاى دل با استفاده از چند مثال مطالبى را نقل مىكنيم كه به فهم نزديك باشد ، زيرا اگر اخلاق و شگفتيهاى دل و رازهاى درونى آن را كه در زمرهء عالم ملكوت است بروشنى بيان نشود فهم بيشتر مردم از درك آن ناتوان مىشود - توفيق از خداست - . شرح معناى نفس ، روح ، عقل ، قلب ، و آنچه مقصود از آنهاست ( 1 ) بايد دانست كه واژه‌هاى ياد شده چهار اسم است كه در اين بابها به كار مىرود و در ميان علماى بزرگ كسانى كه بر شناخت اين نامها و اختلاف معانى و حدّ و مسمّاهاى آنها احاطه داشته باشند ، اندكند . منشأ بيشتر اشتباهات ، نا آگاهى به معناى اين اسمها و مشترك بودن آنها در بين مسمّاهاى گوناگون است . ما معانى اين اسمها را تا آنجا كه به هدفمان مربوط مىشود شرح مىدهيم . نخستين لفظ ، لفظ « قلب » است ( 2 ) كه در دو معنى به كار مىرود :

--> ( 1 ) حشر / 20 : همچون كسانى كه خدا را فراموش كردند و خدا نيز آنها را به ( خود فراموشى ) گرفتار كرد نباشيد ، و آنان فاسق و گنهكارند .