آنگاه عاملى را كه با آن به خوشخويى مىرسيم شرح مىدهيم . سپس به شرح راههاى تهذيب اخلاق و رياضت نفوس مىپردازيم ، و نشانه‌هايى را كه با آن بيمارى دلها شناخته مىشود توضيح مىدهيم ، آنگاه راههايى را كه با آن انسان عيبهاى نفس خود را مىشناسد شرح مىدهيم و شواهدى نقلى مىآوريم كه راه درمان دلها فقط به ترك كردن شهوتهاست . سپس نشانه‌هاى خوشخويى را بيان مىكنيم و راه تمرين كودكان در آغاز رشد را شرح مىدهيم و سرانجام شروط اراده و مقدّمات مجاهده را بيان مىكنيم . مجموع اين مطلب يازده فصل است كه به خواست خدا مقاصد اين كتاب را در بر خواهد داشت . شرح برترى خوشخويى و نكوهش بدخويى ( 1 ) خداى متعال به پيامبر و حبيب خود ( ص ) در حالى كه او را مىستايد و نعمتش را بر او آشكار مىكند فرموده است : وَ إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ . « 3 » عايشه گويد : « خلق و خوى پيامبر ( ص ) قرآن بود . » « 4 » مردى از پيامبر خدا ( ص ) دربارهء خوشخويى پرسيد . حضرت اين آيه را تلاوت فرمود : خُذِ الْعَفْوَ وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ . « 5 » آنگاه پيامبر خدا ( ص ) فرمود : و آن اين است كه بپيوندى به كسى كه با تو قطع رابطه كرده و عطا كنى به كسى كه تو را محروم ساخته و درگذرى از كسى كه به تو ستم كرده است . پيامبر ( ص ) فرمود : « همانا برانگيخته شدم تا كرامتهاى اخلاقى را كامل كنم . » « 6 »

--> ( 3 ) قلم / 4 : تو اخلاق عظيم و برجسته‌اى دارى . ( 4 ) حديث را ابن سعد در طبقات ، ج 1 ، قسم ثانى ، ص 89 روايت كرده است . ( 5 ) اعراف / 199 : با آنها مدارا كن و عذرشان را بپذير و به نيكيها دعوت نما و از جاهلان روى بگردان . روايت فوق را ابن مردويه در التفسير از حديث جابر و قيس بن سعد بن عباده و انس به سندهاى خوبى روايت كرده‌اند چنان‌كه در مغنى است . ( 6 ) حديث را بيهقى در الشعب روايت كرده چنان‌كه در الدّر المنثور ، ج 3 ، ص 154 روايت كرده است .