ملّت و مذهب و از هر كشور كه باشد بزرگ مىشماريم ، و حقّ او را چنان كه بايد مراعات مىكنيم و لكلّ منهم مقام معلوم « 1 » . جز اين كه حقّ به پيروى سزاوارتر است ، و دين و عقل و منطق و حقيقت روا نمىدانند كه حقايق پرده پوشى و از آنها اعراض شود ، و در ردّ باطل سكوت اختيار ، و از جلب نظر جامعه دينى به واقعيّتها چشم پوشى گردد . ما چاره‌اى نداريم جز اين كه حقّ را آشكار و صحيح را اظهار كنيم ، و پرده از چهره شبهات برداريم ، از اين رو مىگوييم : هر چند گردآورنده احياء العلوم در فقه ، دانش و عرفان ، حكمت ، بيان و انديشه ، روايت و اخلاق دانا و متبحّر بوده ليكن كتاب مذكور پر از موهومات مشقّت‌زايى است كه نويسندهء آن را گرفتار تنگناهايى كرده ، و موضعگيريهايش را بر او مشكل ساخته ، و بحث را برايش دشوار گردانيده ، و مانند دردى كه علاج آن پزشك را خسته و درمانده كرده باشد راه خروج را بر او طاقت‌فرسا ساخته است . چنان كه مىبينيم غزّالى در اين كتاب حقّ را بر پايه‌هايى قرار داده كه زيربناى آنها سست و در شرف ويرانى ؛ و ادّعاهاى خود را به سخنان و اقوالى مستند كرده كه از ارزش عارى است . بىمقدّمه و ناانديشيده سخن مىگويد ، و به هر كس و ناكس و به دلايل نامرتبط تمسّك مىجويد . از اين رو كتابش مجموعه‌اى از لغزشها و سفسطه‌ها و پر از خرافات مىباشد ، در لابلاى اين كتاب گزافه و بيهوده بسيار ، و سخنان بىارج و ياوه فراوان است . ابن جوزى در ردّ بر آن به تأليف كتابى جداگانه پرداخته و آن را اعلام الأحياء بأغلاط الإحياء نام نهاده ، و نيز در بخش نهم كتاب المنتظم ، و هم در كتاب تلبيس ابليس ، صفحه 357 در ردّ آن به طور گسترده سخن گفته است ؛ و ما در جلد يازدهم كتاب الغدير خود قسمتى از سخنان او را ذكر كرده‌ايم . مصحّح كتاب مىگويد : در اين جا ضرورى است بخشى از لغزشهاى

--> ( 1 ) اشاره به آيه 164 سوره صافّات است كه : وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ : براى هر يك از ما مقام معيّنى است . - م .