روزى او را گفتند : فلان مقدّم فرمان يافت و از او ضياع [ 1 ] بسيار مانده‌ست و فرزندان او بدرجهء استقلال نرسيده‌اند ، اگر مثال باشد تا عمّال بعضي در تصرّف گيرند و در قبض آرند ديوان را توفيري [ 2 ] تمام باشد . جواب داد كه : من لم يشبعه خلافة اللّه في أرضه لم تشبعه ضياع اليتامى و المساكين . معني چنين باشد كه : هر كرا خلافت روي زمين سير نگرداند از ضياع يتيمان هم سير نگردد . و مناقب اين پادشاه را نهايت نيست و تواريخ متقدّمان بذكر آن ناطق است على الخصوص غرر سير ثعالبي رحمه اللّه بر تفصيل آن مشتمل است . و آنچه از جهت وى در تأسيس خلافت و تأكيد ملك و دولت تقديم افتاد ، اركان و حدود را بثبات حزم و نفاذ عزم چنان استوار و مستحكم گردانيد كه چهار صد سال بگذشت و گردش چرخ و حوادث دهر قواعد آن را واهي [ 3 ] نتوانست كرد و خللي به أوساط [ 4 ] و أذناب [ 5 ] آن راه نتوانست داد . و هر بنا كه بر قاعدهء عدل و احسان قرار گيرد و اطراف و حواشي آن بنصرت دين حقّ و رعايت مناظم [ 6 ] خلق مؤكّد شود اگر تقلّب احوال را در وى اثري ظاهر نگردد و دست زمانه از ساحت سعادت آن قاصر باشد بديع نمايد . اين قدر از فضايل اين پادشاه رضي اللّه عنه تقرير افتاد و اكنون روى بغرض نهاده آيد . [ ترجمهء منظوم رودكى ] و در جمله مراد از مساق [ 7 ] اين حديث آن بود كه چنين پادشاهي بدين كتاب رغبت نمود . و چون ملك خراسان به امير سديد أبو الحسن نصر بن احمد السّاماني [ 8 ] تغمّده اللّه برحمته رسيد رودكي شاعر را مثال داد تا آن را در نظم آرد ، كه ميل طبعها بسخن منظوم بيش باشد .

--> [ 1 ] . ( 1 ) ضياع ( جمع ضيعه ) اراضي و املاك از آب و زمين و باغ و كشتزار و غيرها . [ 2 ] . ( 3 ) توفير اصل معني دادن حقّ كسي است به تمام و كمال ؛ در اصطلاح ديوان بيشتر شدن مال ديوان از آنچه انتظار ميرفت ، از راه كمتر خرج كردن و صرفه جوئي و پس انداز كردن يا محلّ عايدي تازه‌اي يافتن . [ 3 ] . ( 10 ) واهي سست و پوشيده . [ 4 ] . ( 10 ) أوساط ميانه‌ها ( مفردش : وسط ) . [ 5 ] . ( 10 ) أذناب دنباله‌ها ( مفردش : ذنب ) . أواسط خلافت عبّاسي و أواخر آن مراد است . [ 6 ] . ( 12 ) مناظم ( مفردش : منظم و نظم ) جريان و پيشرفت مرتّب امور . [ 7 ] . ( 15 ) مساق راندن ( مصدر از سوق ) . [ 8 ] . ( 16 ) و ( 17 ) نصر بن احمد ساماني در سنهء 331 هجري در گذشت ، و رودكى در سال 329 هجري .