قدرت و سختگيرى و فرمانروايى خداى عزّ وجلّ و قلّت مبالات او به شأن بندگان و اينكه اگر هلاك كند تمام گذشته‌ها و آينده‌ها را ذرّه‌اى از ملك او كم نمىگردد . و اين حالت منشأ خوف است خصوصاً با انضمام مطالعهء آنچه بر انبيا و اوليا از مصيبتها و انواع بلاها جارى شده با قدرت ايشان بر دفع آنها . و بالجملة هرچند علم به خداى عزّ وجلّ زياد مىشود خوف و هيبت زياده مىگردد . [ m . a 102 ] و امّا امّيدوارى سببش معرفت به لطف و كرم خداست و عموم انعام آن و « 1 » لطايف صنع آن و معرفت به صدق آن در وعدهء بهشتى كه به سبب نماز داده . و هرگاه يقين به وعدهء او و معرفت به لطف او حاصل شود از مجموع اين دو البته رجا حاصل مىشود . و امّا حيا به سبب دانستن تقصير در عبادت مىباشد و به دانستن آنكه از اتيان به عظيم « 2 » حقّ خداى عزّ وجلّ عاجز است . و قوّت مىيابد حيا به معرفت به عيبهاى نفس وآفات آن و كمى اخلاص وپليدى باطن و ميل نفس به تمتّعهاى دنيوى در تمامى افعال ، با علم به عظمت آنچه بزرگىِ خداى عزّ وجلّ مقتضى آن است و علم به آنكه خدا بر باطن و « 3 » آنچه در دل او خطور كرده - اگرچه دقيق و خفى باشد - مطّلع است . و هرگاه اين معرفتها به يقين حاصل شود البتّه بِالضَّرورة حالت حيا به هم مىرسد . فصل [ احضار قلب در نماز ] بدان كه مؤمن ناچار است كه تعظيم خداى عزّ وجلّ كند و از وى ترسد و به او امّيد داشته باشد و از تقصير خود حيا كند . و بعد از حصول ايمان از اين حالتها منفكّ نمىباشد اگرچه قوّت آنها به قدر « 4 » قوّت يقين اوست ، پس منفكّ از اينها بودن در نماز سببى ندارد مگر پراكندگى فكر وپريشانى خاطر و غايب بودن دل از مناجات و غفلت

--> ( 1 ) . s a + به . ( 2 ) . به عظيم / s a تعظيم . ( 3 ) . a - و . ( 4 ) . s - قوّت آنها به قدر .