و كيفيّت تفقّه در نزد اين گروهِ دوم آن بود كه در هر مسأله رجوع به امام مىنمودند هرگاه ايشان را لقاى امام ميسّر مىبود . و الّا بر دو صنفند : صنفى بصير و صنفى مستبصر . و به عبارات ديگر : فقيه و متفقّه ، خاصّى و عامّى ، مجتهد و مقلّد ، چه « 1 » نزاعى در تسميه نمىباشد . امّا بصير ايشان و آن كسى است كه نهايت فهم و زيركى و قوّت قدسيّه و زهد در دنيا و ورع در دين داشته باشد ، پس كيفيّت تفقّه در نزد وى آن است كه تابع محكمات قرآن « 2 » و سنّت نبوى و محكمات احاديث اهل بيت عصمت سلام اللَّه عليهم - كه به صحّت پيوسته باشد - شده ، استنباط نمايد از آنها آنچه را واجب « 3 » است اعتقاد داشتن يا عمل به آن نمودن و تقويت دهد آن را به شواهد عقل قويم و فهم مستقيم و تأييد كند آن را به آنچه از جانب خداى عزّ وجلّ بر ذهن مُصفّى به عملهاى « 4 » پسنديده و قلب منوّر به نور خُلقهاى پاكيزه وارد شود و به آن ملهم گردد چه « 5 » شرافت عقل بر احدى مخفى نيست و اگر عقل نمىبود شرع دانسته نمىشد . و گويا عقل شرعى است داخلى چنانچه شرع عقلى است خارجى ، و هميشه هريك تأييد و تقويت ديگرى مىنمايد « 6 » تا آنكه هر دو متّحد شوند . و در حديث وارد است كه : ادا نمىكند بنده فرايض خدا را تا ادراك كند آنها را از جانب خدا . و جميع عابدان در فضل عبادتشان نمىرسند به آنچه عاقلان رسيده‌اند « 7 » . و عاقلان كسانيند كه به كُنه حقيقت چيزها رسيده ، سرّ آن را دريافته‌اند .

--> ( 1 ) . چه / s a چو . ( 2 ) . قرآن / a s قرآنى . ( 3 ) . واجب / s داخل . ( 4 ) . عملهاى / s a علمهاى . ( 5 ) . چه / a s چو . ( 6 ) . مىنمايد / a را مىنمايند . ( 7 ) . الكافي 1 : 13 ضمن ح 11 . تحف العقول : 397 از امام كاظم عليه السلام . شرح نهج البلاغة ابن ابىالحديد 18 : 186 .