حيثيّتى كه قدرت بر دفع آن نمىدارد و نمىتواند كرد كه او را به معصيت نكشاند ، امّا به رياضت به حدّ اعتدال عود مىكند . پس معلوم شد كه تغيير خُلق ممكن است و تجربه و مشاهده دليل است بر اين به نوعى كه شكّى و شبهه‌اى نمىماند . فصل [ در تهذيب اخلاق با مجاهده ] گاه مىباشد كه اعتدال قوّت شهوى و غضبى به حسب فطرت و آفرينش مىباشد به حيثيّتى كه آفريده مىشود آدمى و تربيت مىيابد در حالتى كه كاملُ العقل و خوش خُلق باشد و شهوت و غضب را بر عقلِ او تسلّطى و غلبه‌اى نباشد ، مانند انبيا و ائمّه سلام اللَّه عليهم « 1 » . و گاه مىباشد كه اعتدال آن دو قوّت كسى مىباشد و حصول آنها به مجاهده و رياضت مىباشد به اينكه داشته مىشود نفس بر كارهايى كه مقتضى حسن خُلق است ؛ پس هركه خواسته باشد مثلًا از براى خود تحصيل خُلقِ جود بكند طريقش آن است كه كسب كند كارى را كه صاحب جود مىكند به اينكه بذل مال بكند و هميشه به تكلّف بر اين مواظبت نمايد و با نفس مجاهده كند « 2 » تا « 3 » آنكه دادن مال موافقِ طبع او گردد و بر او آسان شود و نفس او صاحب جود گردد . و هركه خواسته باشد كه خُلق تواضع را تحصيل كند و كبر « 4 » بر او غالب نباشد طريقش آن است كه مدّتى مديد مواظبت نمايد بر افعال صاحبان تواضع و در آن مدّت با نفس مجاهده نمايد و به تكلّفْ تواضع را بر خود ببندد تا آنكه خُلق و طبيعت شود . و طريق تحصيل جميع خلقهايى كه در « 5 » شرعْ پسنديده است اين است . و منتهاى حصول اخلاق آن است كه

--> ( 1 ) . سلام اللَّه عليهم / a s عليهم السلام . ( 2 ) . كند / s a نمايد . ( 3 ) . تا / m با ! ( 4 ) . كبر / a كسى . ( 5 ) . m - در .