[ صيغه‌هاى تدبير ] و امّا تدبير كه عبارت است از عتق مملوك كه معلق باشد بر وفات مولاى او يا معلق بسازد مولاى او عتق او را بر وفات كسى كه خدمت آن عبد را قرار داده باشد از براى آن كس ، پس صيغه آن نيز از شخص جايز التّصرّف اين است كه بگويد : « أنت حرّ بعد وفاتي » ، يا بگويد : « إذا متّ فأنت حرّ » مثلا ، و فرقى نيست در وقوع آن ميان ادوات شرط . بدان كه تدبير بر دو قسم است يكى مطلق است ، و صيغه آن به نحوى است كه ذكر شد ، و قسم ديگر مقيّد است ، مثل اينكه بگويد : « إذا متّ في سفري هذا أو في سنتي هذه أوفي مرضي أو شهري أو بلدي فأنت حرّ » . و واقع نمىشود تدبير نيز هرگاه معلّق شود بر شرطى مثل قدوم حاجّ و طلوع شمس . [ صيغه‌هاى كتابت ] و امّا كتابت ، پس آن عبارت است از معامله مستقله ما بين عبد و مولايش به غير بيع ، به اين طريق كه قرار دهد مولا به عبدش كه « مكاتب مىنمايم تو را بر فلان مبلغ كه آن را بدهى از زمان معينى تا زمان معينى تا آنكه آزاد باشى » ، و عبد نيز قبول نمايد . و اين عقدى است لازم از طرفين ، خواه كتابت مطلقه باشد يا مشروطه بنابر اصح ، پس بر عبد لازم است سعى در اداء مال الكتابه به قسمى كه اگر مماطله و امتناع نمايد اجبارش مىنمايد . و باطل مىشود كتابت به تقايل و به ابراء از مال الكتابه نيز ، بلى در صورت ابراء منعتق مىشود به مجرّد ابراء ، چنانچه به اعتاق باطل مىشود