و سخنى دربارهء ثمار القلوب فى المضاف و المنسوب . هلال ناجى و دكتر زهير زاهد در تحقيقى كه بر پيشانى كتاب « التوفيق للتلفيق » ثعالبى نوشته و نگرش نقّادانه بر آثار ثعالبى داشته‌اند « 1 » 109 كتاب از تأليفات ثعالبى را نام برده‌اند . اگر از اين يك صد و نه اثر - به شمار انگشتان يك دست گم شده چه باك ! اگر از اين تعداد حيرت‌انگيز ، به شمار انگشتان دو دست تلخيص و واگردانيدهء اثر بزرگتر ديگرى باشد ، چه غم يا چه دريغ ! آنچه مانده شمارى چشم‌گير است و در ميان اين نزديك به 80 ، 90 اثر ، بىگمان جاى ثمار القلوب در ميان چهار اثر مهمّ نخستين است . ثعالبى در اين كتاب تمام مضاف و مضاف اليه‌هاى رايج را كه شمار آنها در كتاب 1244 مدخل است آورده . يك نگاه به اين منسوبات معلوم مىدارد كه - دست كم سه يك آنها - در زبان عامّه و ادبيات كلاسيك ما به كار رفته ، و قضا را ، پاره‌اى نيز چنان است كه اگر شرح واقعه و گره‌خوردگى آن مضاف و مضاف اليه دانسته نشود لطف و اعجاز سخن يا بيت در پردهء ابهام خواهد ماند . گفتنى است كه اگر يك سوم آن سه يك براى پارسى زبانان هم روشن و آشنا است - مانند : « صبر ايّوب » ، « قميص يوسف » ، « جزاء سنّمار » ، « بنت العنب » ، « ديك العرش » . . . امّا دو سوم ديگر ناآشناست و آگاهى و ناآگاهى از اصل و داستان آن ، برابر است با نادانستن و دانستن مفهوم بيت و عبارت فارسى ؛ به دو مثال بسنده مىكنم تا ارزش كتاب و نياز به بازگردان آن براى پارسى زبانان بويژه دانشجويان رشته‌هاى ادبيات فارسى و عرب - دانسته شود : « سير السّوانى » در بيت زير از خاقانى : جان كنند از ژاژخايى تا به گرد من رسند * كى رسد « سير السوانى » در نجيب ساربان و « صحيفه متلمّس » در تاريخ جهانگشاى جوينى : « مجير الملك . . . نمىخواست كه بىوضوح بيّنه ، او را [ شيخ الاسلام را ] تعرّض

--> ( 1 ) - بغداد ، مطبعة المجمع العلمى العراقى 1405 ه 1985 م .