و تأليف كتب و رسائل علمى و فنى نيز پيش قدم و در علوم و معارف قديم و جديد باستادى مسلم شدند . چندى نگذشت كه شجرهء دانايى بار ديگر بثمرهء توانايى بارور آمد ، و نفوذ علمى و ادبى ايرانيان باستقلال سياسى كه بيش از دو قرن در آرزوى آن بودند منتهى گرديد ، و به شرحى كه در تواريخ خوانده‌ايم دست عباسيان از تصرف در امور ملك كوتاه و حكومت‌هاى مستقل ايرانى ايجاد گرديد ، و هنگام آن رسيد كه تمدّن اسلامى بآثار علم و ادب فارسى آرايشى تازه و رونقى ديگر گيرد . در اين دوره فرزانگان ايران بمساعدت و تشويق ملوك و امراى ايرانى نژاد بر احياء آداب فارسى همت گماشتند و در نتيجهء مساعى و مجاهدات آنها زبان فارسى در برابر زبان تازى رسميت يافت و در مقاصد و اغراض ادبى و علمى و سياسى به كار برده شد . فضلاى ايران كه تا اين زمان آثار فكرى خود را بتازى منتشر مىساختند زبان شيرين پارسى را نيز در نشر آن آثار به كار بردند ، و در ظرف دو سه قرن شمارهء كتب و رسائل علما و دواوين و رسالات ادباى ايرانىنژاد كه به دو زبان پارسى و تازى انتشار مييافت از آلاف الوف درگذشت ، و در عصرى كه از تمدن مغرب بجز تعصبات جاهلانه و جنگ و نزاعهاى متعصبانه نام و نشانى نبود تمدّن ايرانى باوج رفعت رسيد و آثار فكرى ادبا و علما و حكما و عرفاى ايران سراسر جهان متمدن را فراگرفت ، و بقاياى همين آثار است كه تقدم تمدن ايران را بر تمدن اغلب ملل و اقوام كه در اين عصر شهرت و اعتبارى دارند مدلل ميسازد . تمدّن اسلامى ايران در ظرف چند قرن بسرعتى بيمانند مدارج كمال را پيمودن گرفت ، و قرن هفتم هجرى هنگامى شروع شد كه در هريك از بلاد مهم اسلام كتابخانه‌هاى بزرگ كه هريك ده هزارها مؤلفات نفيس و گرانبهاى دانشمندان ايران را در بر داشت تاسيس شده بود ، و اين آثار كه قرنها مورد استفادهء ملل و اقوام جهان بوده است اگر بر حال خود باقى و تا بامروز محفوظ مانده بود ، عظمت تمدّن و علوّ مقام فضلا و ادبا و علماى قديم ايران را چنان كه بايد و شايد نمودار و بر همه‌كس به خوبى واضح و آشگار مىساخت كه علم و فنى نيست كه ايرانيان صدها