توضيح اين مقال و تفصيل اين اجمال آنكه پروردگان تمدّن قديم و قويم ساسانى پس از آنكه مقهور تازيان شدند ، براى بازيافتن عزّت و قدرت از دست رفته مسلح شدن بسلاح دانش را كه مايهء توانش است بهترين وسيله شناختند ، و در اوقاتى كه اعراب بتمتع از ثمرات مادى غلبه و فتح خود سرگرم بودند ، آنها بآموختن زبان و آداب عربى و فراگرفتن حكم و معارف اسلامى مشغول شدند ، و در عصرى كه نويسندگى حرفهء خوارمايه و پست شمرده ميشد بجمع لغات و اشعار و امثال و تدوين دستور زبان عرب و گرد آوردن اخبار و احاديث و تفسير قرآن مجيد و تحقيق در شرايع و قوانين اسلام پرداختند ، و بنيروى سعى و همت بلند زبردستى خود را در اين معلومات بپايهء رسانيدند كه حتى عرب در معرفت احكام دين و قواعد زبان خود بديشان نيازمند شد ، و در زمانى كه تأليف و نشر كتب خلاف مصالح مملكت و استفادهء از كتاب منافى شأن عربيت شمرده ميشد آثار قلمى ايرانيان محل احتياج و مورد استفادهء ساير مسلمانان گرديد ، و آزادگان فارس بفضيلت و تفوق علمى شناخته و ممتاز شدند ، و نفوذ ادبى و اخلاقى ايشان جهان اسلام را فراگرفت ، و بتأثير همين نفوذ بود كه در رسيدن بآمال ملى خويش نخستين قدم را برداشتند و بحكومت اموى كه اساس آن بر تعصب در جاهليت عربى بود خاتمه دادند و عباسيان را كه دم از دوستى و حمايت ايرانيان ميزدند بمقام خلافت رسانيدند . همت دانش پرورد ايرانى به اين مقدار ابراز توانش اكتفا نكرد ، و در عصر عباسى نيز تقدم علمى را كه وسيلهء رسيدن بكمال سرورى و بزرگى بود از دست نداد ، و بلطف تدبيرى كه فطرى و جبلىنژاد آرين است خلفا را بعلوم و معارف ايرانى و يونانى و ديگر ملل متمدّن متمايل ساخت ، و مقدّمات نهضت علمى اسلام را فراهم آورد . در اين نهضت كه تقريبا در زمان هرون الرّشيد و تحقيقا در زمان پسرش مأمون شروع شده است كتب طب و نجوم و هيئت و حساب و هندسه و منطق و فلسفه بعضى به مباشرت مستقيم و بعضى بنظارت و مراقبت دانشمندان ايرانى از زبانهاى ديگر به عربى نقل شد ، و ايرانيان همچنانكه در تأليفات ادبى و مذهبى پيش قدم بودند در ترجمه