تحفه : [ 9 ] ، [ حد وسط و طرف افراط و تفريط اجناس فضيلت ] بايد دانسته شود كه چنان‌چه هر جنس از اجناس فضيلت مثل حكمت و شجاعت و عفّت و عدالت مثلا عبارت است از همان ملكهء حدّ وسط و دو جنس مقابل آن‌كه طرف افراط و تفريط آن است رذيله و مذموم است هم‌چنين هر نوعى از انواع آن‌ها ، يعنى فضايلى كه در تحت آن‌ها است و از آن‌ها منشعب مىگردد ، عبارت است از همان ملكهء حدّ وسط و طرف افراط و تفريط آن‌كه مقابل او است ايضا رذيله است و مذموم است ، مثلا در فضايل هفت‌گانه كه در تحت فضيلت حكمت است ، يعنى ذكا و سرعت فهم و صفاى ذهن و سهولت تعليم و حسن تعقّل و تذكّر و تحفّظ ؛ ذكا همان ملكهء حدّ وسط فىمابين افراط خبث است كه زيركى است در فريبندگى و مكّارى و تفريط بلادت كه عبارت است از قلت فهم و فطانتى كه از كسالت و ترك تكسّب ذكا ناشى شده باشد نه از روى خلقت و جبلت و سرعت فهم همان حدّ وسط فىمابين سرعت تخيلى است كه بر سبيل اختطاف است و مانع از محكم شدن و قرار گرفتن فهم است و ابطايى كه از اهمال نمودن تكسّب ناشى شده است و صفاى ذهن همان حدّ وسط ميان ظلمت نفس است كه مانع از استخراج مطلوب و نتيجه است و التهابى كه به سبب زيادتى و تجاوز از حد اين كس را از مطلوب ، بازدارد و دور نمايد و سهولت تعلّم حدّ وسط فىمابين مسارعت و مبادرتى است كه مجال قرار گرفتن مطلوب را ندهد و صعوبت و تأخّرى كه به تعذّر مؤدى گردد و حسن تعقّل حدّ وسط فىمابين صرف نمودن فكر است در امورى كه در تعقّل مطلوب بىدخل باشد و قصور و فتور فكر از تعقّل تمامى مطلوب و تحفّظ حد وسط فىمابين عنايت نمودن است به آن‌چه ضبط آن بلافايده باشد و غفلت نمودن از آن‌چه ضبط و حفظ آن مهمّ باشد و تذكّر حدّ وسط كثرت تعرّض و توجهى است كه موجب تضييع وقت و كلال آلت باشد و نسيانى كه از اهمال نمودن آن‌چه مراعات آن واجب است لازم آيد . و قياس بر اين است باقى فضايلى كه در تحت ساير فضيلت‌ها است و منشعب از آن‌ها مىباشد و از براى بعضى از آن‌ها نامى مشهور است از قبيل خرق و وقاحت كه