تمام غفلات و ضايع نمودن و به خسارت گذرانيدن عمرها همگى از عوارض قوهء شهويه و از لوازم غلبه و هيجان او است ، لهذا در وقتى كه حركت آن بر وجه اعتدال شد و در حركات ، تابع قوه و نفس عاقله گرديد و خود را از حكم و امر خود معزول و بىاختيار نمود ، هرآينه حكومت و تدبير قوه و نفس عاقله و ناطقه بر وجه استقلال حاصل مىگردد و حالت و ملكهء تذكر و تفكر كه از خصايص آن است ، در اين كس به هم مىرسد و مرآت ظهور و آينهء نمايش حسن و قبح اشيا و تميز يافتن حسنات و سيئات و طاعات و معاصى و جميع حركات و سكنات او مىگردد و مخ و نور عقل و غور علم و حكمت او ظاهر و بارز مىگردد ، و چنان‌كه در وصف اولياء اللّه است كه سابقا ذكر شد ، نطق او ذكر ، و سكوت او فكر ، و نظر او عبرت مىشود و از حالت لغو و سهو و لهو دورى مىيابد و به شأن و اصلاح حال و مال خود مقبل مىشود ، و احوال مبدأ و معيشت و تكليف و نار و جنّت و مرتبه و منزلت و معاد خود را مىيابد . و به اين سبب سعادت او حاصل و تجارت او رابح و مرتبهء او فوق مراتب بنى نوع خود مىشود . و از اين‌جا است كه آيات و اخبار بسيارى در خصوص ترغيب و تحريص و مدح شديدى بر اين دو خصلت و در فضيلت آن‌ها رسيده است . و قدرى از آن‌ها سابقا در تضاعيف تحف مذكور ذكر نموده شد ؛ مضاعف بر فرمودهء جناب امير المؤمنين عليه السّلام كه مكررا مىفرمودند كه « نبّه بالتفكر قلبك و جاف عن اللّيل جنبك و اتّق اللّه ربك « 1 » ، يعنى تنبيه بنما و بيدار بساز به واسطهء تفكر ، دل خود را و خالى بنما از خواب شب ، پهلوى خود را ، و بترس و بپرهيز پروردگار خود را . و مىفرمودند كه « انّ التّفكر يدعو الى البرّ و العمل به » « 2 » ؛ يعنى به تحقيق كه تفكر نمودن داعى مىشود و مىخواند اين كس را به سوى نيكىها و عمل نمودن به نيكىها . و جناب امام جعفر صادق عليه السّلام فرمودند كه « افضل العبادة ادمان التّفكر فى اللّه و فى قدرته » « 3 » ، يعنى بهترين عبادت‌ها دائم فكر نمودن در صنايع و نعم و صفات قدرت خداوند است . و شخصى سؤال نمود از

--> ( 1 ) . اصول كافى ، ج 2 ، ص 54 ، ح 1 . ( 2 ) . همان ، ص 55 ، ح 5 . ( 3 ) . همان ، ح 3 .