به كار ببرد و از آثار جهلانيه اجتناب نمايد . و آداب عقلانيهء سفر اين است كه اولا توبه از گناهان و معاصى خود نمايد ، خصوصا از معاصى حق الناس . و برائت ذمه از ايشان حاصل نمايد . و حقوق و اموال ايشان را ، از قبيل ديون و ودايع ، اگر ممكن باشد به ايشان رد نمايد و الا بر آن‌ها اگر قبل از اين شاهد نگرفته است شاهد بگيرد . و امر نفقات واجب النفقه و اهل و عيال خود را تا وقت مراجعت بلكه قدرى زيادتر مضبوط نمايد يا به تسليم نمودن نفقات ايشان را به ايشان و يا به قرار دادن قيّم و وكيلى را بر ايشان . « 1 » و با خود توشهء خوب و نيكو از قبيل گوشت و حلوا و نان روغن و مغز بادام و قند و نبات و امثال اين‌ها بردارد كه وارد شده است كه نيكويى توشه از شرف و مروت اين‌كس مىباشد در سفر « 2 » ، خصوصا در سفر حج و عمره و زيارات ، مگر در سفر زيارت حضرت امام حسين عليه السّلام « 3 » كه بايد اقتصار به چيز قليل و غير جيّد نمود ؛ از قبيل نان و خرما و ماست و امثال اين‌ها . و توسعهء در آن به بسيار بردن و بذل نمودن به رفقا بنمايد كه بسيار ممدوح است ، مگر اين‌كه مبالغه نمايد به طورى كه موجب ذلت و شرمسارى رفقا گردد ، پس ترك نمايد كه معصيت و مذموم است . و با رفيق برود و تنها نرود كه موجب خطر و خلطه نمودن شيطان با او و خوف و وحشت است . و حديث « الرفيق ثم الطريق » « 4 » و « ملعون من سافر وحده » « 5 » مشهور است ؛ بلكه در بعضى از روايات رسيده است كه آن شخص ، خود شيطان و از شرّ الناس است . « 6 » و

--> ( 1 ) . ر . ك : احياء علوم ، ج 2 ، ص 251 فى آداب المسافر و محجة البيضاء ، ج 4 ، ص 56 . ( 2 ) . محاسن ، ج 2 ، ص 106 ، رقم 1284 ؛ من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 184 ، رقم 830 و فروع كافى ، ج 8 ، ص 252 ، رقم 467 ؛ در رقم 468 چنين است : « كان على بن الحسين عليهما السّلام اذا سافر الى الحجّ و العمرة تزوّد من اطيب الزاد من اللّوز و السكر و السويق المحمّض المحلّى » . ( 3 ) . محجة البيضاء ، ج 2 ، ص 191 ، بعد ذكر رواية « اذا سافرتم فاتّخذوه السفرة و تنوقوا فيها » قال « و فى رواية انّه يكره فى زيارة الحسين عليه السّلام » و ر . ك : وسائل الشيعه ، ج 11 ، ص 422 ، باب 41 من ابواب آداب المسافر و ج 14 ، ص 539 ، باب 77 من ابواب المزار . ( 4 ) . فروع كافى ، ج 4 ، ص 286 ، باب الوصية ، ح 5 ؛ در كافى چنين آمده : « الرفيق ، ثمّ السفر » . در محاسن برقى ، ج 2 ، ص 100 ، رقم 1264 چنين است : « الرفيق ثمّ الطريق » كه مطابق است با آن‌چه در اين‌جا آمده . ( 5 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 181 ، رقم 810 ، باب كراهة الوحدة فى السفر ، ح 3 . ( 6 ) . در مورد شيطان بودن شخص ر . ك : من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 182 ، رقم 811 و دربارهء شرار الناس بودن ر . ك : من لا يحضره الفقيه ، ج 2 ، ص 181 ، رقم 808 ، باب كراهة . . . ، ح 1 .