نفسانيه است ايضا از تعب‌هايى كه حاصل شده است مر او را در روز . و از اين‌جا است كه بعد از خواب رغبتى تازه و قوّت و نشاطى بىاندازه از براى آن در امور حاصل مىشود . و از اين سبب است كه خداوند فرموده است كه وَ جَعَلْنا نَوْمَكُمْ سُباتاً * وَ جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِباساً * وَ جَعَلْنَا النَّهارَ مَعاشاً « 1 » يعنى و گردانيديم و قرار داديم ما خواب نمودن شما را ، اى بندگان ، وسيلهء منقطع شدن تصرف نفس از قالب و بدن و سبب راحت يافتن آن و گردانيديم شب را لباس و ستر و پرده‌اى از براى خوابيدن و راحت يافتن و گردانيديم روز را وقت معيشت و زندگى نمودن و مشغول به كارها و كسب‌ها شدن . و از اين‌جا است كه - چنان‌كه ديده مىشود - غالب حيوانات در ابتداى غروب ، كه وقت انقضاى روز است ، به حكم طبيعت و مناسبت مذكوره ، ميل و توجه به آشيان و محل خوابگاه و آرامگاه خود مىنمايند و در ابتداى فجر ، كه وقت انقضاى شب است ، به حكم طبيعت و مناسبت مذكوره ايضا بيدار مىگردند و مايل و حريص به حركت كردن و بيرون آمدن و توجه به معيشت خود يافتن مىباشند . و از اين‌جا - چنان‌كه مضمون احاديث است به خصوص ايضا - معلوم شد كه كسب نمودن و متوجه شدن به امر معيشت در شب ، خير و بركت ندارد و مذموم است « 2 » ؛ چنان‌كه خواب نمودن در روز ايضا خير و بركت ندارد و مذموم است ، مگر خواب قيلوله « 3 » ؛ چنان‌كه بعد از اين مذكور خواهد شد . پس بايد كه اين‌كس در روز مشغول به امور معيشت دينيه باشد و در شب ، در نصف اول از آن ، مشغول به خواب نمودن باشد ، و در ثلث اول از نصف آخر از آن ، مشغول به مناجات و عرض حاجات خود به خداوند بشود ، و در ثلث دويّم از آن ، اشتغال به تهجد و عبادت نمودن بيابد ، و در ثلث آخر از آن ، مشغول به استغفار و توبه و انابه بگردد . و آداب خواب نمودن آن است كه اولا تخليهء خود را از كثافات بول و غايطى بنمايد و تطهير از حدث‌هاى اكبر و اصغر به واسطهء غسل و يا وضو به عمل آرد تا - چنان‌كه در حديث است - بخوابد و

--> ( 1 ) . نبأ : 9 - 11 . ( 2 ) . در مورد ذم كسب در شب ، ر . ك : اصول كافى ، ج 5 ، ص 127 ، باب السحت ، ح 6 و 7 . ( 3 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 318 ، رقم 1446 ، باب كراهية النوم بعد الغداة ، ح 4 .