و در جميع حالات مىتواند كه كسب جنّت و دين و كمال نفس و رضاى خداوند را بنمايد و خرابات بدن انسان ، هرچند كه عنصرى و خاكى و اسفل السافلين و خراب است ، لكن مدبّر و ناظر آن ، عقل و نور خداوند و اعلى عليين است كه به جميع كمالات ، معمور و آباد است . بلى ، در خرابات مغان نور خدا مىبينم * اين عجب بين كه چه نورى ز كجا مىبينم كيست دردى كش اين ميكده يا رب كه درش * قبلهء حاجت و محراب دعا مىبينم جلوه بر من مفروش اى ملك الحاج كه تو * خانه مىبينى و من خانه خدا مىبينم « 1 » تحفه : [ 6 ] ، [ رعايت حد وسط در مأكولات ] و بدان‌كه جوع و گرسنگى كه در حد افراط و مخرب اساس بدن باشد ، مثل شبع و سيرى كه در حد اسراف و افراط باشد ، ايضا مذموم است . و ميزان أكل و شرب ، همان حد وسط و صراط مستقيم ما بين افراط و تفريط و اسراف و تقتيرى است كه خداوند در فرمودهء خود كه كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا « 2 » اشاره به آن فرموده است ، و لكن جوع و گرسنگى كه در حد افراط و مخرب بدن نباشد بلكه همين‌قدر باشد كه اين‌كس نه شهوت و شرهء حيوانيت بلكه رغبت واقعيه و اشتهاى صادق طبيعيه هميشه داشته باشد مستحسن و ممدوح است و شعار انبيا و اوليا و اهل عقل و اهل تقوا و صلاح است . و آن را فوايد و منافع بسيارى مىباشد ؛ از آن جمله ، قليل شدن خون دل و گداختن شحم آن و رقّت و صفا يافتن آن و گرديدن آن مثل آينهء جلا يافته و خالى از رنگ و غبار گرديده ، پس اشراق مىنمايد در آن ، نور عقل و ظاهر مىگردد در آن ، جمال و صورت و حقيقت هرچيز و هر امر حقى . و از اين‌جا است كه حضرت عيسى عليه السّلام كه دين و شريعت آن در تكميل امور باطنية بوده است ، فرموده است مر اصحاب خود را كه « جوّعوا لعل قلوبكم ترى ربكم » « 3 » ؛ يعنى خود را گرسنه بداريد ، شايد

--> ( 1 ) . ديوان حافظ ، ص 245 ، غزل 357 ؛ ولى در اين مصدر ، مصرع وسط نيامده است . ( 2 ) . اعراف : 31 . ( 3 ) . إتحاف السادة المتّقين ، ج 7 ، ص 388 ؛ اين‌چنين است : « جوّعوا بطونكم و عطشوا أكبادكم » ؛ غزالى ، إحياء علوم ، ج 3 ، ص 81 ؛ حديث چنين است : « عيسى عليه السّلام للحواريين : أجيعوا أكبادكم و أعروا أجسادكم لعلّ قلوبكم ترى اللّه عزّ و جلّ » .