اين ترجمه‌ها كه متأسفانه متن مستقل آنها در ميان نيست و به گفتهء موسى بن عيسى كسروى در ترجمهء برخى از آنها دقت كافى مبذول نشده بود ، به سرعت دستخوش دستكارى و حكّ و اصلاح واقع گرديد و در پى آن نسخه‌هاى متعددى پديد آمد كه حتّى مواد دو نسخه از آنها با يكديگر مطابقت نداشت . « 1 » آشفتگى اين نسخه‌ها به‌ويژه در خصوص سال‌هاى سلطنت پادشاهان به حدى بود كه بهرام ، پسر مردان‌شاه ، در تأليف تاريخ ملوك بنى ساسان ناچار شده بود تا بيش از بيست سير الملوك را باهم تطبيق و مقابله كند . « 2 » در كنار خداىنامه ، كتاب‌هاى ديگرى چون اخبار لهراسف « 3 » ، رستم و اسفنديار « 4 » ، سيرت اردشير « 5 » ، كتاب شهر براز و اپرويز « 6 » ، بهرام چوبين « 7 » ، بهرام و نرسى « 8 » ، وجود داشت كه در آنها يكى از پهلوانان حماسى يا يك شخصيّت برجستهء تاريخى موضوع داستان قرار گرفته بود . نويسندگان خداىنامه اين داستان‌ها را بنابر دلايلى بعضا شناخته شده ( كه به مواردى از آنها اشاره خواهد شد ) از خداىنامه كنار مىگذارند و يا در نقل آنها جانب اختصار را مىگيرند . امّا از قراين پيداست كه مورّخان و شاهنامه‌نگاران دورهء اسلامى در تكميل و

--> ( 1 ) . تاريخ پيامبران و پادشاهان ، ص 13 . ( 2 ) . نتيجهء كار هم چندان مطابق واقع نيست . ر ك : تاريخ پيامبران و پادشاهان ، ص 19 ؛ تاريخ ايرانيان و عرب‌ها در زمان ساسانيان ، ص 20 . ( 3 ) . مجمل التواريخ و القصص ، ص 2 . ابن نديم كتابى به نام كى لهراسف الملك را به على بن عبيدة الريحانى ( در گذشته : 219 ) ( النجوم الزاهرة فى ملوك مصر و القاهره ، ج 2 ، ص 231 ) نسبت مىدهد . اين شخص با فرهنگ ايران باستان آشنايى داشته و در فهرست بلند آثار وى چند كتاب كه مربوط به تاريخ و فرهنگ ايران پيش از اسلام است ، ديده مىشود . دور نمىنمايد كه ريحانى اين كتاب را از اصلى پهلوى به عربى گزارش كرده باشد . ( 4 ) . جبلة بن سالم اين كتاب را به عربى ترجمه كرده بود . ( الفهرست ، ص 541 ) جبله كاتب هشام بن محمّد كلبى ( در گذشته : 204 يا 206 ) بود . ( 5 ) . ترجمهء أبان لاحقى ( الفهرست ، ص 196 ) . ( 6 ) . نام اين كتاب در الفهرست ( ص 541 ) به تصحيف « شهريزاد مع ابرويز » ضبط شده است . مسعودى ، در التنبيه و الاشراف ( ترجمهء فارسى ، ص 96 ) ، از يكى از مؤلفات خود به نام مقاتل فرسان العجم ياد مىكند كه در آن بخشى را به اخبار شهر براز و كيفيّت قتل او اختصاص داده بود . وى به احتمال قوى اين كتاب را در اختيار داشته است ؛ ( نيز - « شاهنامه و فردوسى » ، ص 55 ) ( 7 ) . ترجمهء جبلة بن سالم ، ابن نديم ، ص 541 . ( 8 ) . ابن نديم ، ص 541 .