شخص ابدا « 1 » ناچيز و باطل گشت . آنچه عبارت از لذّات بهشت و عقاب دوزخ است هم در اين جهان مىتواند بود ، چنان كه شاعر گفته است : آن را كه داده‌اند همين جاش داده‌اند * و آن را كه نيست وعده به فرداش داده‌اند « 2 » لاجرم از حشر و نشر و عقاب و عذاب و قرب و بعد و رضا و سخط و كمال و نقصان « 3 » فراغتى تمام دارند ، و نتيجهء اين

--> ( 1 ) . ابدا ، براى هميشه ، و جاودانه . در قرآن مجيد نيز « ابدا » 28 بار به كار رفته و همگى آنها به همين معنى است كه ياد كرديم . ولى ما امروزه « ابدا » را به معنى ديگرى از جمله « هرگز » و « به هيچ روى » به كار مىبريم . عبيد نيز به معنى اوّل به كار برده است . ( 2 ) . گويندهء بيت را نيافتم . علّامهء مرحوم محمد قزوينى ( يادداشت‌ها ، 3 / 173 ، افشار ) و علّامهء شادروان دهخدا ( امثال و حكم ، 1 / 55 ) نيز اين بيت را بدون نسبت ياد كرده‌اند و دربارهء آن سخن گفته‌اند . دهخدا مىگويد : « گويا مراد اينست كه سعادت و شقاوت ابدى از سعادت و شقاوت دنيوى آغاز مىشود . » امّا ظاهرا اين تفسير با معنى مورد نظر عبيد چندان سازگار نمىنمايد ؛ به احتمال زياد عبيد مادّه‌انگارى و لذّت‌گرايى و انكار معاد توسّط معاصران خود را انتقاد مىكند . مصراع دوم بيت در تاريخ وصّاف ( 181 ، چاپ سنگى ) نيز بدون نسبت ياد شده است . ( 3 ) . حشر و نشر را قبلا شرح داديم . بديهى است كه حشر و نشر و عقاب و عذاب و قرب و بعد و رضا و سخط و كمال و نقصان همه مفاهيم دينى و اخلاقى است و قاطبهء مسلمانان بدانها معتقداند . عقاب ( - عذاب و شكنجه ) بيست بار ، عذاب ( - شكنجه دادن و رنجانيدن ) دويست و شصت و چهار بار ، قرب ( - نزديكى به خدا و رحمت او ) و مفاهيم نزديك به آن همچون قربان و قربات و قربت و قربى بيست و يك بار ، بعد ( - دورى از خدا و رحمت او ) هشت بار ، رضا ( - خشنودى خداوند ) و مفاهيم نزديك به آن همچون رضوان يازده بار ، سخط ( - خشم و ناخشنودى خدا ) دوبار و كمال ( - به نهايت رسيدن در امور دينى و دنيوى به توفيق الهى ) يك بار و نقصان ( - نقص - ناتمام ماندن ) دو بار در قرآن مجيد آمده است و دربارهء همهء اين مفاهيم -