باشد كه : مجموع خلايق از صراط « 1 » چون برق مىگذرند مگر قاضيان و اتباع ايشان كه

--> - همهء آنها نيست . همين اندازه بايد گفت كه : آيه عامّ است يعنى كافر و مؤمن و مشرك و مسلم همه وارد دوزخ شوند : كافران و مشركان در آن بسوزند ولى مسلمانان و مؤمنان نجات يابند به دليل آيهء بعد ( مريم ، 19 / آيهء 72 ) كه مىگويد « سپس برهانيم كسانى را كه پرهيزگارى كردند و رها كنيم ستمگران را در آن به زانو درافتاده » . ولى بسيارى از متكلّمان گفته‌اند : مراد از « ورود » در آيه « قرب » يا « دنوّ » يعنى نزديك شدن است . و دليل آن اين است كه مؤمنان به دليل آيات متعدد از آتش دور باشند و حتى آواز آن را نشنوند از جمله به دليل اين آيت كه « إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها . . . » ( انبياء ، 21 / آيه‌هاى 101 - 102 ) بنابراين معنى آيه اين مىشود كه : مؤمنان و كافران هر دو به دوزخ نزديك شوند و در اطراف آن كه موضع محاسبه است بگردند ، آنگاه كافران را به دوزخ و مؤمنان را به بهشت برند . براى اطّلاع بيشتر ، - امام فخر ، تفسير كبير ، 21 / 242 - 244 . مصر ، محمد اسمعيل الصاوى ؛ ابو الفتوح ، تفسير ، 6 / 490 - 491 ، شعرانى ؛ زمخشرى ، كشّاف ، 3 / 418 - 419 ، استنبول ، 1342 ه . ق . ؛ غزّالى . تهافت الفلاسفه ، 289 ، ترجمهء نگارنده ، انتشارات زوّار ، 1363 ه . ش . كه آيه را ياد كرده و بحثى هم كرده است . ( 1 ) . صراط . در لغت راه و طريق را گويند ؛ و نام پلى است كه بر سر دوزخ باشد و آن از موى باريك‌تر است و از شمشير تيزتر ( غياث ) . غزّالى در « قواعد العقايد » ( مندرج در احياء علوم الدين ، 1 / 89 - 127 ، عيسى البابى الحلبى ) كه آن را « اعتقادنامه » خود مىشمارد ( و از آن مؤمنان ديگر ) مىگويد مؤمنان از جملهء امورى كه بايد بدان ايمان داشته باشند يكى نيز « صراط » است « و ان يؤمن بانّ الصّراط حقّ و هو جسر ممدود على متن جهنّم احدّ من الّسيف و ادقّ من الشّعرة تزلّ عليه اقدام الكافرين به حكم اللّه فتهوى بهم الى النّار و تثبت عليه اقدام المؤمنين بفضل اللّه فيساقون الى دار القرار . . . » يعنى ايمان آورد به اينكه صراط حقّ و راست است ( يعنى وجود عينى دارد ) و آن پلى است كه بر روى دوزخ كشيده‌اند از شمشير تيزتر و از موى باريك‌تر ، كه گام‌هاى كافران به فرمان خدا بر روى آن بلغزد و آنها را در دوزخ اندازند و گام‌هاى مؤمنان بر آن - به فضل خدا - استوار باشد و به خانهء پايدارى -