خواجه نظام الدين عبيد زاكاني
145
أخلاق الأشراف ( فارسى )
ذكر « 1 » او كتب پرداختندى و شعرا مدح او گفتندى . استدلال اين معنى از آيات بينّات « 2 » مىتوان كرد كه مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها ، لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ « 3 » . و از حضرت رسالت « 4 » مروى است كه : « السّخىّ لا يدخل النّار و لو كان فاسقا « 5 » » .
--> - هرگز ، و به هيچ وجه » آيد « . . . و گوشتها كه قديد كردهاند در تمام سال قطعا تغييرى بدان راه نيافته : نه از جهت طعم و نه از بوى . . . » ، - ( ترجمهء محاسن اصفهان ، 64 ، سيّد جلال تهرانى ) . ( 1 ) . تخليد ذكر ، جاودانى كردن ياد ، جاويد ياد كردن « . . . و كريم زندگانى دراز را براى تخليد ذكر و محاسن آثار خواهد . . . » ( كليله ، 198 ، مينوى ) در عبارت عبيد و مثال كليله . به معنى درست كلمه ( يعنى متعدّى ) به كار رفته است . امّا در عبارت زير از كليله ( 419 ، مينوى ) در معنى لازم يعنى « جاودانى شدن » به كار رفته است : « . . . و ذكر آن [ دولت ] . . . سمت تخليد . . . يابد ، و تا آخر عمر عالم هر روز زيادت نظام و طراوت پذيرد . . . » ( 2 ) . آيات بينات ، نشانههاى روشن و پيدا . اين تعبير برگرفته از قرآن مجيد است . واژهء « آيات » ( 148 ) بار ، و واژهء « بيّنات » ( 52 ) بار و هر دو با هم ( 17 ) بار در كتاب كريم وارد شده است . ( 3 ) . من جاء . . . هر كس كار نيكى بجاى آورده او را ده چندان آن باشد ، سورهء انعام ، 6 / آيهء 160 . ( 4 ) . لن تنالوا البرّ . . . هرگز [ به حقيقت ] نيكوكارى نرسيد مگر آنگاه كه از آنچه دوست داريد انفاق كنيد ( سورهء آل عمران ، 3 / آيهء 92 ) . « رسالت » در عبارت عبيد به معنى « رسول » است . ( 5 ) . اين حديث را در مآخذ حديث به عين عبارت عبيد نيافتم . امّا ابراهيم بيهقى در المحاسن و المساوى ( 1 / 302 محمّد ابو الفضل ابراهيم ) آرد : « قال صلّى اللّه عليه و سلّم : السخىّ قريب من اللّه ، قريب من الناس ، قريب من الجنّة ، بعيد من النار . . . و لجاهل سخىّ احبّ الى اللّه من عابد بخيل . . . » مرحوم دهخدا در ( امثال و حكم ، 1 / 25 ) اين حديث را مانند عبيد آورده ، و ظاهرا از همين رسالهء اخلاق الاشراف يادداشت كرده است . السخىّ لا يدخل . . . : بخشنده به دوزخ در نيايد ، هر چند فاسق باشد . فاسق در اصطلاح كسى است كه به اصول دين معتقد باشد و شهادتين بگويد ولى به فروع دين عمل نكند . غزّالى در احياء علوم الدين ( 3 / 240 ، بدوى -