أبو ريحان البيروني ( مترجم : اكبر دانا سرشت )

573

آثار الباقيه ( فارسى )

كه به يك جزء دو نقطه مشرق و مغرب در محيط دايره و از مركز به قطر مىگذرد بدست مىآوريم سپس همين كار را با دايره‌اى كه بر دو جزء يا سه جزء يا چهار جزء بعد دارد انجام مىدهيم تا بجزء نودم رسيده و نود دايره حاصل مىشود و چون از نيمه شمال فارغ شديم به نيمه جنوبى مىپردازيم و بر خطى كه در نقطه جنوب امتداد قطر است همان كارهايى كه در نيمه شمالى كرده‌ايم تكرار مىكنيم و در نتيجه صد و هشتاد دايره عرض بدست خواهد آمد كه هريك از دوائر طول را به صد و هشتاد بخش تقسيم خواهد كرد . پس از اين كار نقطه مغرب را آغاز حمل و خط مشرق و مغرب را منطقة البروج فرض مىكنيم و هر اندازه كه كوكب مفروض از آغاز حمل دورى دارد شمرده تا بدرجه آن برسيم . پس از اين كار هر اندازه كه كوكب مفروض ما در دايره طول خود عرض دارد شمرده و به جايگاه آن ستاره مىرسيم و صورتى ديگر مانند آن تصوير مىكنيم و نقطه مغرب را در آن اول ميزان فرض مىكنيم . در نتيجه اين كارها همه ستارگان آسمان در اين دو نيمه جمع مىشود و نكاتى را كه براى تصوير آنها سبق ذكر يافت مراعات مىكنيم و اگر مقصود ما نقشه شهرها باشد دايره‌اى مانند دوائر فوق ترسيم مىكنيم و از نقطه مغرب به اندازه‌اى كه شهر مفروض ما طول دارد شمرده سپس بر دايره طولى كه عرض اين بلد در آن جهت به آن منتهى مىشود ميرسد و ما به آن شهر مىرسيم همچنين با شهر ديگر همين كار را تكرار مىكنيم و طريقه تسطيح اين بود كه گفته شد . راه پيدا كردن مراكز دوائر طول برخى از منجمين حسابهايى درست كرده و در جداول قرار ميدهند و اين كار را بر اعمال صناعى ترجيح ميدهند و بدين سبب ما بايد طريقهء يافتن اقطار دوائر طول عرض و مقدار بعد مراكز آنها را از مركز دايره بخوانندگان بياموزيم كه تا مقصود از اين فصل بطور كامل حاصل شود و براى اين مطلوب مىگوييم .