آن در زمستان زيادتر است آب اين چشمه‌ها نيز زياد مىگردد و اگر مجراى عيون پاك باشد آب آن گوارا خواهد بود و گرنه باصناف خصوصياتى كه در ممرو مجراى اين چشمه‌ها است آب آن متكيف مىشود هرچند كه بر ما آن خصوصيتها پوشيده و پنهان باشد . سبب فوران چشمه‌ها و رفتن آب به بالا اما فوران چشمه‌ها و صعود آب به سمت بالا علتش اين است كه خزانه آن از خود چشمه‌ها بالاتر جاى دارد مانند فوارات معمولى و گرنه آب هرگز بسوى بالا جز اينكه منبع آن بالاتر باشد ، نخواهد رفت . بسيارى از مردم كه چون علت امرى طبيعى را ندانند به همين اندازه كفايت مىكنند كه بگويند : اللّه اعلم « 1 » ، مطلبى را كه ما گفته‌ايم انكار كرده‌اند و يكى از آنان با من بمنازعه پرداخت و مىگفت كه من خود ديدم كه آب نهرها بسوى بالا ميرفت و از منبع خود دور مىشد . سبب اينكه چنين سخنى را به زبان آورده‌اند اين است كه از علوم طبيعى بى - خبرند و ميان بالا و پايين فرق نمىگذارند مثلا ايشان در ميان كوهها رودخانه و نهر ديده‌اند كه مثلا به اندازه پنجاه و يا صد ذراع به سمت جنوب ميرفت و چون زراعتگران جدولى از آن نهرها جدا كنند كم‌كم از اصل رودخانه و نهر اين جدول انحراف مىيابد تا آنكه بالاخره مقدار زياد بر نهرى كه از آن جدا شده برترى مىيابد و چون اشخاص كم بصيرت تصور مىكنند كه مجراى آب در سطح بطور مستقيم ميرود و يا كمى مايل مىشود ، چنان تخيل مىكنند كه جدول بسوى بالا ميرود و اين شك را نمىشود بر طرف ساخت مگر آنكه ابتداء از آلاتى كه زمين‌ها را با آن وزن مىكنند و مساوى مىنمايند شخصى اطلاع يابد و چون با آلات مذكور

--> ( 1 ) - جاحظ در كتاب حيوان نقل مىكند كه در حضور عمر از مردى سئوالى شد چون پاسخ آن را نمىدانست گفت اللّه اعلم عمر گفت ما بسيار رسوا و بىآبرو شده‌ايم اگر ندانيم خدا از ما داناتر است و هر وقت از شما سئوال شد و پاسخ آن را ندانستيد صريح بگوييد نمىدانم و مقصود اين است كه از اقرار بجهل اين جمع عار و ننگ دارند .