أبو ريحان البيروني ( مترجم : اكبر دانا سرشت )
261
آثار الباقيه ( فارسى )
دو قطر متساوى هستند بدين سبب هريك از صركن ( ب ط كو كا لو ) « 1 » مىباشد كه سينوس آن خط حس است و به مقدارى كه به آن مقدار نصف قطر لح درجه واحد است ( 0 ب يه ل نز ) « 2 » مىشود و چون شمس ربع اب را در نود و چهار روز و نيم طى مىكند قطعه صطف از فلك خارج مركز ( صج ح لد لح مد ) « 3 » مىگردد و صل مجموع صر معلوم ورل ربع دايره است كه چون صل را از صف كم كنيم لف ( 0 نط ح يز ح ) « 4 » باقى خواهد ماند كه اين مقدار ( 0 ا ا نه له ) « 5 » سينوس آن است يعنى خط ح م كه با سه مساوى است و در مثلث قائم الزاويه دو ضلع ح س و س ه معلوم است و ضلع اطول مجهول و براى يافتن آن بايد هريك از دو ضلع ح س س ه را در مثل خود ضرب نموده تا مربع آن بدست آيد و اين مقدار مجموع دو مربع آن است 2877044466674 و جذر آن را بدست مىآوريم كه مقدار ( 0 ب كح نط م ) « 6 » مىشود و دورى ميان دو مركز همين قدر است كه مساوى با جيب تعديل اعظم است و آن را در جداول جيوب بدل به قوس كنيم ( ب كب يط يب يو ) « 7 » قوس آن مىشود كه تعديل اعظم است و درجه واحده پس اگر مقدار خط ح ه را بخواهيم به اين فرض كه ه ح ط يكدرجه باشد ه ح را در يك درجه ضرب كنيم و حاصل را بر مجموع ه ح و يك درجه تقسيم مىكنيم مقدار ح ه بدست مىآيد بفرض آنكه ط ه
--> ( 1 ) - از تقسيم عدد حاشيه 4 صفحه قبل بر 2 اين عدد بدست مىآيد كه عبارت است از 2 جه و 9 قه و 26 نيه و 21 لثه و 36 بعه و خط ح س سينوس آن مىشود و چون نيم قطر را واحد دانستن چنان كه امروز ما در مثلثات به كار مىبنديم از اختراعات بوزجانى است ( و بطلميوس نيم قطر را به شصت تقسيم مىكرد چنان كه در كتبى بسيار در دوره اسلام از او پيروى كرده حتى محمد شاه هندى تقسيم اعشار را در خطوط مثلثاتى بدل به ستينى كرده ) از اينرو براى اينكه تصور نشود مقدار نيم قطر شصت متداول در زمان بيرونى بوده تاكيد كرده كه بايد نيم قطر واحد محسوب گردد . ( 2 ) - صفر درجه ، 2 قه و پانزده نيه و 30 لثه و 57 بعه . ( 3 ) - 93 جه و 8 قه و 34 نيه و 38 لثه و 44 بعه . ( 4 ) - صفر درجه و 59 قه و 8 نيه و 17 لثه و 8 بعه . ( 5 ) - صفر درجه و 1 قه و 1 نيه 55 لثه و 35 بعه . ( 6 ) - صفر درجه و 2 قه و 28 نيه و 59 لثه و 40 بعه . ( 7 ) - 2 جه و 22 قه و 19 نيه و 12 لثه و 16 بعه .