آثار مربوط به تمدّن و تفكّر هندى از سانسكريت به فارسى گشوده و متونى چون اوپانيشاد ، مهابارات ، پنجاتنترا و راج ترنگينى ( تاريخ كشمير ) فارسى شد . گشايش اين باب ترجمه در تاريخ ترجمه و تراجم فارسى حائز اهمّيت فراوان و در خور جستارى جداگانه است . با روى كار آمدن حكومت قاجار در ايران بيشترين توجّه مترجمان به آثار و نگارشهاى تمدّن و تفكّر غرب معطوف شد . مسافرتهاى شاهان قاجار و ديگر سردمداران حكومتى به اروپا ، آمد و شد هياتهاى اروپايى به ايران و نيازهاى سياسى ، ادارى و فرهنگى كشور در زمينه‌هاى نظامى ، علمى ، جغرافيايى سبب شد تا كتابهايى از زبانهاى انگليسى ، فرانسه ، روسى و تركى به فارسى ترجمه شود . در اين ميان عبّاس ميرزا نايب السلطنه و وزير دانشمند دورهء قاجار قائم مقام فراهانى نقش بسزايى داشتند . در بررسى كتابهاى ترجمه شده به فارسى در دورهء قاجار تعداد قابل توجّهى كتاب ملاحظه مىشود كه از تركى عثمانى به فارسى در آمده‌اند . نخستين اين ترجمه‌ها حوادث نامه نام دارد كه به سال 1222 ق . توسّط محمّد رضى تبريزى به فارسى ترجمه و به عباس ميرزا اهدا شد . موضوع اين كتاب جنگهاى ناپلئون پادشاه فرانسه با دول نمچه ( اتريش ) و روسيه در سال 1220 ق . است . اين كتاب پس از شكست عباس ميرزا از سپاه روسيه به فارسى در آمده است . جيمز كمل كتاب تاريخ اسكندر را به دستور عبّاس ميرزا در سال 1228 ق . به فارسى ترجمه كرد . عبّاس ميرزا تنها به ترجمهء كتابهاى تاريخى توجه نداشت بلكه به ترجمهء كتابهاى نظامى و بهداشتى نيز هم عنايت داشت . كتاب تعليم نامه در اعمال آبله زدن را كه دكتر كرميك به انگليسى نگاشته بود ، ميرزا محمّد بن عبد الصبور خويى طبيب به فارسى ترجمه كرد و در سال 1245 ق . در باصمه خانهء دار السلطنهء تبريز به چاپ رسيد « 1 » . با افتتاح دار الفنون در سال 1268 ق . و توجّه خاصّ ناصر الدين شاه به آن از يك سو و آمدن اساتيد خارجى به دار الفنون از دگر سوى ترجمه در ايران شتابى سريعتر يافت . در گزارشى كه روساى دار الفنون در 1282 ق براى ناصر الدين شاه ارسال مىكنند ، توجّه دار الفنون به امر آموزش و ترجمه زبانهاى خارجى نمايان است . . . . [ در اين مدرسه ] السنهء مختلف از فرانسه و انگليسى و رومى به متعلمين مىآموزند و

--> ( 1 ) جمشيد كيان‌فر ، « ترجمه در عهد قاجار ، از آغاز تا دورهء ناصر الدين شاه » ، نشر دانش ، س 10 ، ش 1 ، صص 23 - 28 .