بعضى به درجهء كمال رسيده و واضح است در آنچه عرض شد احدى را مجال انكار نيست . . . ديگر آنكه چون بعضى از معلّمين هر روز دو درس مىگويند و تا غروب متوقف مدرسه مىباشند و تهيه درسهاى روز بعد را مىنمايند و اغلب به سركشى و امتحان متعلّمين در اطاقهاى درس گردش مىكنند و شب را نيز تا چند ساعت مشغول ترجمه و تأليف و تصنيف هستند . . . « 1 » . مترجمان دورهء قاجار را مىتوان به سه گروه تقسيم كرد : الف ) گروهى از آنان كارشناسان اروپايى بودند كه به دلايل سياسى ، نظامى و علمى در ايران مقيم شدند . اينان زبان فارسى را در ايران آموخته بودند و بنابر تقاضاى شخصيّتها و رجال قجرى و بعضا بر اثر نياز حلقه‌هاى آموزشى در دار الفنون به ترجمهء نگارشهاى زبانهاى بيگانه اهتمام ورزيده‌اند . ژول ريشار از مشهورترين اين مترجمان است . او كتابهاى تاريخ ناپلئون ، تاريخ اسكندر ، جلوس نيكلاى اوّل و مملكتدارى او را ترجمه كرد . جيمز كمل تاريخ اسكندر را به دستور عبّاس ميرزا از كتابهاى مختلف ترجمه و گردآورى كرد ، مادروس داود خانف كتاب تاريخ روسيه از سرگى سلويف را در سال 1282 ق . و روزنامهء ژورنال دوسن پطرزبورگ در سال 1296 ق . براى ناصر الدين شاه به فارسى ترجمه كرد . بارون نورمان تاريخ بيزمارك ( بسيمارك ) دكتر موريتس بوش آلمانى را به فارسى برگرداند . همچنين ميرزا آنتوان خان كتابى در فنّ عكّاسى از زبان فرانسه به فارسى ترجمه كرد ، اوانس خان هم سفرنامه استانلى به افريقا را ترجمه و به ناصر الدين شاه اهدا كرد « 2 » . ب ) گروه ديگر از مترجمان دورهء قاجار ، ايرانيانى بودند كه براى تحصيل به اروپا سفر كردند و در آنجا زبانهاى خارجى را آموختند . افزون بر ايشان گروهى به واسطهء خدمت در سفارتخانه‌هاى غربى و يا همكارى با كارشناسان غربى ، با زبانهاى اروپايى آشنا شدند و به كار ترجمهء آثار تمدّن غرب مبادرت كردند . ميرزا رضاى مهندس باشى از نخستين افرادى بود كه به تشويق عبّاس ميرزا براى تكميل تحصيلات به اروپا سفر كرد . وى پس از بازگشت ، كتابهايى چون تاريخ تنزّل و خرابى دولت روم ،

--> ( 1 ) ابراهيم صفائى ، مدارك تاريخى « دهمين كتاب اسناد سياسى » ، تهران : انجمن تاريخ ، 1355 . ص 58 . ( 2 ) سيد عبد اللّه انوار ، فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى ايران ، تهران : كتابخانهء ملّى ، 1371 . ج 4 .