[ 163 ] حسن بن محمّد ليثى بلخى اعمش ابو محمّد حسن بن محمّد ليثى بلخى ، معروف به اعمش قاضى از علماى برجستهء بلخ بود . او در بلخ زاده شد و علوم را در اين شهر فراگرفت و به منصب قاضى القضاتى آنجا رسيد . او عقيده داشت ركوع و سجود از اركان نماز نيست ، بلكه از اجزاى مستحبه مىباشد . اين سخن به گوش ابو معاذ خالد بن سليمان بلخى فقيه رسد . ابو معاذ گفت : هركس كه بر اين عقيده باشد كافر است . ابو محمّد حسن اعمش ، به على بن عيس بن ماهان حاكم بلخ شكايت كرده ، گفت : ابو معاذ به من تهمت كفر زده است . حاكم بلخ ابو معاذ را احضار كرد و در مسجد جامع بلخ شلاق زد و كوزهء آب بر روى او ريخت . سپس سرو صورتش را تراشيد و از بلخ به فرغانه تبعيد كرد . درحالىكه ابو معاذ را از راه ترمذ به‌سوى فرغانه حركت مىدادند ، در شهر ترمذ از سوى عبد العزيز بن خالد بن زياد ترمذى ، قاضى ترمذ و چغانيان و واشگرد مورد استقبال قرار گرفت . قاضى او را اجلال و اكرام كرد و صد هزار دينار به او داد . اين خبر به اعمش رسيد . ابو محمّد حسن بن محمّد بلخى اعمش ، قاضى القضاة بلخ ، عليه قاضى ترمذ حكم صادر كرده ، عده‌اى از مأموران را به شهر ترمذ فرستاد تا حكم را اجرا كنند . به دستور اعمش ، عبد العزيز بن خالد ترمذى ، قاضى ترمذ را نيز شلاق زدند و به فرغانه تبعيد كردند . « 1 » براثر شكايات مردم ، حاكم بلخ ، ابو محمّد حسن بلخى ، اعمش را از منصب قضاوت عزل كرد و به‌جاى او قاضى ابو مطيع بلخى را منصوب كرد . اعمش به مرو فرار كرد و پس از چندگاهى به مقام قاضى القضاتى آن شهر منصوب شد . « 2 » روزى اعمش از ابو حنيفه در مسأله‌اى فتوا خواست و بىدرنگ جواب شنيد . اعمش

--> ( 1 ) - فضائل بلخ ، ص 145 ؛ القند فى ذكر علماء سمرقند ، ص 130 . ( 2 ) - القند فى ذكر علماء سمرقند ، ص 130 .