[ 28 ] ابو زيد بلخى احمد بن سهل ابو زيد بلخى ، ( حدود 235 - 322 ه . ق . 849 - 934 م ) ، اديب ، متكلم ، فيلسوف ، جغرافىدان و متفنن در علوم گوناگون . قديم‌ترين منابع آگاهى ما دربارهء اين دانشمند ، كتاب الفهرست ابن نديم و كامل‌ترين آنها معجم الادباء ياقوت است . منابع متأخر تمام اطلاعات خود را از ياقوت گرفته‌اند و ياقوت اخبار مربوط به ابو زيد را از كتابى كه ابو سهل احمد بن عبيد اللّه بن احمد تأليف كرده بود ، به دست آورده است . منبع سخنان ابو سهل نيز ابو محمّد حسن بن محمّد وزيرى است كه از شاگردان ابو زيد بوده و كتابى با عنوان اخبار ابى زيد داشته است . ابو زيد در ناحيهء شامستيان ، از روستاهاى نزديك نهر غربنكى ، يكى از 12 نهر بلخ ، متولد شد . پدرش سيستانى و معلم كودكان بود . ظاهرا ابو زيد نيز يك‌چند همين شغل را داشته است . در جوانى همراه قافلهء حاجيان به عراق سفر كرد تا در مذهب اماميه - كه خود از پيروان آن بود - تحقيق كند و « امام » را دريابد . در آنجا به محضر يعقوب بن اسحاق كندى ( 185 - 258 ه . ق . ) راه يافت و نزد او به كسب علوم عقلى پرداخت . وى 8 سال در عراق به سر برد و با بزرگان و دانشمندان در ارتباط بود . در اين مدت فلسفه ، نجوم ، طب و طبيعيات را آموخت و در علم كلام و ديگر دانشهاى متداول اسلامى تبحر يافت . سپس از راه هرات به بلخ بازگشت و به سبب دانش وسيع و اطلاعات فراوانى كه در علوم گوناگون و زمينه‌هاى مختلف داشت ، مورد توجه امرا و بزرگان قرار گرفت و نزد ابو على جيهانى ، وزير نصر بن احمد سامانى ( 301 - 330 ه . ق . ) ، راه يافت . جيهانى و همچنين بزرگانى مانند حسين بن على مرورودى و برادرش صعلوك ، مقدم او را گرامى شمردند و براى وى مستمرى و عطايايى مقرر داشتند ، اما پس از مدتى رابطهء ميان آنان تيره شد و صله‌ها و عطايا قطع گرديد . علت اين امر ، چنان‌كه ابو زيد خود اشاره مىكند ، اين بود كه وى دو