بود . « 1 » ابو حاتم رازى مىگويد : ماكيانى اصلا فقه نياموخته است « 2 » ، ولى ذهبى با اين گفته موافق نيست . و او را از بزرگان بلخ و از دانشمندان عصر خود مىداند . « 3 » احمد بن حرب مىگويد : من به خدمت هفتصد و اندى از بزرگان مشايخ رسيدم ، كسى را جامع‌تر و عالم‌تر از ماكيانى نديدم . « 4 » مؤلّف تذكرة الحفاظ ، ماكيانى را از جمله حفّاظ قرآن و حديث نبوى مىداند . برخى از علما وى را اصولى دانسته‌اند . « 5 » عدّه‌اى نظير ابن حبّان ، ماكيانى را از مرجئه و ابن صدّيق ، او را جهمى دانسته‌اند . « 6 » ابن حبّان ، صفدى ، يوسف مزى ، ابن حجر ، ذهبى و سمعانى مىنويسند : ابو اسحاق ماكيانى ، به مذهب مرجئه تظاهر مىكرد و لكن در باطن به سنّت اعتقاد داشت . « 7 » ابن صديق بلخى مىگويد : شنيده‌ام كه ماكيانى از كسانى بوده كه در قرآن توقف كرده است ؛ بدين لحاظ وى جهمى است . « 8 » عبد الصّمد مىگويد : در علم مناظره نظير ابو اسحاق ماكيانى در خراسان و عراقين ديده نشده است . « 9 » ابن حجر ، علامه محمّد عبد الحى كنوى ، مؤلف تذكرة الحفاظ و ابن عماد به نقل از خليلى مىنويسند : روزى ابراهيم بن يوسف ماكيانى به مجلس امام مالك وارد شد . قتيبة بن سعيد بغلانى در حضور امام مالك بود و به او گفت : مرجئى مىآيد . مالك دستور داد ماكيانى را از مجلس بيرون كردند . به اين علّت بين ماكيانى و بغلانى اختلاف به وجود آمد ، لذا قتيبه بلخ را براى هميشه ترك گفت و ساكن بغلان گرديد او تا آخر عمر در آن

--> ( 1 ) - همان ، ص 215 . ( 2 ) - الجرح و التعديل ، ج 2 ، ص 148 . ( 3 ) - تاريخ الاسلام ، ذهبى ، حوادث سالهاى 231 - 240 ، ص 78 . ( 4 ) - فضائل بلخ ، ص 216 . ( 5 ) - تذكرة الحفاظ ، ج 2 ، ص 454 . ( 6 ) - الثقات ؛ ج 8 ، ص 76 ؛ طبقات علماء الحديث ، ج 2 ، ص 111 . ( 7 ) - الثقات ، ج 8 ، ص 76 ؛ الوافى بالوفيات ، ج 6 ، ص 172 ؛ تهذيب الكمال ، ج 2 ، ص 253 ؛ خلاصة تهذيب الكمال ، ص 20 ؛ سير اعلام النبلاء ، ج 11 ، ص 62 ؛ تهذيب التهذيب ، ج 1 ، ص 184 ؛ ميزان الاعتدال ، ج 1 ، ص 76 . ( 8 ) - همان ، ص 216 . ( 9 ) - فضائل بلخ ، ص 215 .