تغييرات حرفى و صوتى در الفباى پهلوى ، تبدّلات حروف و كلمات برحسب تحوّلات جارى زبان را در ازمنه و امكنه ( تا سدهء 9 م ) مطالعه كرده ، نمود و نمادهاى تطوّرات مزبور را در رسم الخطّ پهلوى نشان داده ؛ و عوامل سائق به ابداع كتابت اوستايى دين دبيره را ( كه به نظر وى در ميانهء سدهء ششم بوده ) بررسى كرده است « 1 » . 5 - ويسپ دبيره ، جامع كتابت‌هاست كه نويسه‌اى باشد واژگان اقوام را ( همه ) از روم و قبط و بربر و هند و چين و ترك و نبط و عرب در بر گرفته [ حمزهء اصفهانى ] زرادشت آن را پديد آورده كه مغان « ويس / گسب / گشن » دبيره نامند ، معناى آن كتابت همه چيز است ، ديگر زبان‌هاى مردمان و آواهاى چارپايان و پرندگان و جز اين‌ها را بدان نويسند ، حروف و اصوات آن صد و شصت باشد ، كه هر حرف و صوت شكلى جداگانه دارد . . . [ مسعودى ] ، « ويش دبيريه » را سيصد و شصت و پنج حرف باشد ، فال و فراست و صداى آب و بانگ گوشها و اشارات چشمها و ناز و غمزه‌ها و مانند اين‌ها را بدان نويسند . كسى بر اين قلم دست نيافته ؛ و كسى از ايرانيان امروز نتواند بدان نويسد . دربارهء آن از موبداماد ( - اميد ؟ ) پرسيدم ، گفت : آرى ، آن از براى ترجمه ( - برگردان ) به كار رود ، چنان كه در كتابت عربى هم برگردان‌ها باشد [ ابن نديم ] . دكتر صادقى پس از ذكر وجوه تصحيف‌يافتهء « وسف / وشن / ويشن » كه همان كلمهء « ويسپ » به معناى كلّ و همگى است ، گويد اما ويسپ دبيره با 365 يا حتى 160 حرف عقلا بعيد مىنمايد ، چيزى كه در مورد آن ترديد جايز باشد « 2 » . مع هذا ، گمان راقم سطور بر نوعى كتابت همگانهء « واج - آوا » نگار هجائى مىرود كه لا بدّ حروف آن بسيار بوده ، از جمله بسا كه بر وجوهى از « نت » نويسى اصوات هم اشتمال داشته است . 6 - نامه دبيره ، كتابت رسائل كه « فرورده » دبيره باشد [ حمزهء اصفهانى ] ، سى و سه حرف دارد ( نامه‌ها بدان نويسند ) بدان‌گونه كه بر زبان جارى شود و در آن نقطه نباشد ،

--> - ادب پارسى ( معين ) ، ص 186 - 187 / مقدّمهء فقه اللغهء ايرانى ( ارانسكى ) ، ص 69 - 72 . / تاريخ خطهاى جهان ( فريدريش ) ، ص 154 / زبان پهلوى ( آموزگار - تفضلى ) ، ص 18 . / The Alphabet ( Diringer ) , PP . 308 - 309 . ( 1 ) . Zoroastrian Problems in the 9 th . cent . Books , PP . 177 - 194 . ( 2 ) . مجلّهء سخن ، سال 19 ، ش 10 ، ص 1044 - 1046 .